24. De koepokmedaille (1808)

Vaccinatie: preventie door overreding of dwang?

Gouden koepokmedaille, uitgereikt in 1824 aan P.K. Pel, geneesheer te Oenkerk. Aan de voorzijde van de penning het randschrift Volitat iam fama per orbem (= Haar roem verspreidt zich spoedig over de aarde).

Hoewel de pokken nooit de ontzagwekkende reputatie van de pest hebben gehad, heeft de ziekte altijd veel slachtoffers gemaakt. In de grotere steden van de Republiek overleed tijdens een uitbraak 10 tot 30% van de bevolking. In de loop van de negentiende eeuw veranderde het sterftepatroon ingrijpend, onder meer doordat de pokken werden teruggedrongen.

Tussen 1840 en 1990 verdubbelde de gemiddelde levensverwachting bij geboorte. Deze ‘demografischepidemiologische transitie’ was het gevolg van een combinatie van factoren: collectieve preventieve maatregelen, een stijging van het welvaartsniveau en actieve medische interventie. Bij dat laatste moeten we vooral denken aan de pokkenvaccinatie.

De aanvaarding van vaccinatie als een zinvolle medische handeling kende een grillig verloop. Medici waren onderling verdeeld over de waarde van vaccinatie en van godsdienstige zijde was er veel principieel verzet tegen de ingreep. Ook heeft het de overheid lang aan de bestuurlijke slagkracht ontbroken om een vaccinatiedwang in te stellen. In 1798 publiceerde Edward Jenner, zijn bevindingen met de koepokinenting (later vaccinatie genoemd).

De Rotterdamse medicus Levie Salomon Davids was onder de indruk van zijn boek, en besloot proeven te nemen met de koepokstof die hij min of meer toevallig had gekregen. In 1800 rapporteerde hij positieve resultaten; een jaar later was hij medeoprichter van het Genootschap voor Koepokinenting.

De Rotterdamse medicus Levie Davids introduceerde in 1799 de ontdekking van Jenner in Nederland.

Kort daarna werden ook in andere steden vaccinatiegenootschappen opgericht. Deze genootschappen deden onderzoek, organiseerden gratis vaccinatiecampagnes voor de armen en bepleitten de algemene invoering van vaccinatie. Dat laatste veronderstelde gecoördineerde politieke steun, en juist daaraan ontbrak het.

Tijdens de Verlichting was weliswaar de overtuiging gegroeid dat de volksgezondheid een politiek thema vormde, maar als gevolg van de staatkundige organisatie van de Republiek had dit weinig concrete initiatieven opgeleverd. De uitvoering van die gedachte werd vooral overgelaten aan particuliere initiatieven zoals die van de vaccinatiegenootschappen.

Na de Bataafse Revolutie (1795) en zeker na de totstandkoming van het Koninkrijk der Nederlanden (1814) trok de nationale overheid op vele maatschappelijke terreinen het initiatief naar zich toe. Toch deinsde men ook toen terug voor dwangmaatregelen; alleen voor de armen werd vaccinatie verplicht gesteld. Om ook de vaccinatiegraad van de rest van de bevolking te verhogen werd aan ouders een premie en aan ijverige vaccinateurs een gouden medaille in het vooruitzicht gesteld.

Pas in 1872 stelde de Wet op de Besmettelijke Ziekten vaccinatie voor alle schoolgaande kinderen verplicht. De nationale overheid leverde hiermee een belangrijke bijdrage aan de ‘medicalisering’ van de Nederlandse samenleving.

Literatuur
W. Rutten, ‘De vreselijkste aller harpijen’. Pokkenepidemieën en pokkenbestrijding in Nederland in de achttiende en negentiende eeuw (’t GoyHouten: HES, 1997). H. Bazin, The eradication of smallpox. Edward Jenner and the first and only eradication of a human infectious disease (San Diego: Academic Press, 2000).

Terug naar de canon

Ziet u geen reactieformulier? Dan dient u eerst in te loggen. Reacties. (3)

"Wat mij niet duidelijk is: werd deze medaille éénmalig uitgereikt of regelmatig en zo ja, aan wie. Wat was de insteek?
Het zou ook interessant zijn als de diameter bekend was.
met vriendelijke groet, H.E. van Dee"

H.E. van Dee, Leiden - 04-07-2010 18:58

"3e alinea: Edward Jenner bouwde voort op de kennis die hij had verkregen van het werk van de Nederlander Geert Reinders (1737-1815; zie Wikipedia). Deze ontwikkelde de enting tegen veepest en ontdekte de fenomenen die tegenwoordig "maternale immuniteit" en booster injectie" worden genoemd."

j. frens - 19-01-2010 10:12

"Textueel: 3e alinea, laatste zin: .... Edward Jenner van vaccinatie.... Geen mooie zin."

R. Hoek, Schiedam - 04-01-2010 11:39