2. De Nijmeegse legioenvesting (1e-2e eeuw)

Romeinse geneeskunde in Nederland

Het Houten geneesmiddelen- of kruidenkistje, gevonden in een sarcofaaggraf op de Hunerberg bij Nijmegen, waarin ook glaswerk, enkele ringen, een schaar en medische instrumentjes werden aangetroffen.

Ruim drie eeuwen Romeinse bezetting van een groot deel van het huidige grondgebied van Nederland bood de lokale bevolking gelegenheid – zij het indirect – kennis te maken met de geneeskunde en gezondheidszorg van Grieks-Romeinse herkomst. De medici en verplegers (capsarii) trokken mee met de legioenen en hielden zich op in het militaire hospitaal (valetudinarium) dat een vast onderdeel van elke legerplaats (castrum) was.

Ze regelden de sanitaire en hygiënische behoeften van de soldaten, boden verzorging en verpleging aan de zieken, en verleenden op het slagveld geneesen vooral heelkundige hulp aan de gewonden.

Kort vóór de jaartelling werd op de Hunerberg bij Nijmegen een grote legerplaats gebouwd voor ten minste twee legioenen (in totaal zo’n twaalfduizend manschappen). Het is het grootste monument van de Romeinse cultuur op Nederlandse bodem.

Tot het gebouwencomplex herstelbehoorde ook een valetudinarium, ook al vindt men dat nog niet terug bij de opgegraven delen. Het valetudinarium was opgetrokken en ingedeeld volgens een vast bouwplan, voorzien van systemen voor de aanvoer van drinkwater en afvoer van urine en fecaliën.Het bood onderdak aan zieken, gewonden én herstellenden (reconvalescenten).

De vondst van een medicijnkistje en van enkele heelkundige instrumenten bevestigt en illustreert de genees- en heelkundige hulp die in het Nijmeegse castrum geboden werd.

Na de ontdekking van de boekdrukkunst kon de antieke geneeskunde, op de titelprent gepersonificeerd door Hippocrates en Galenus, ook onder de geletterde burgerij ruimere bekendheid krijgen door middel van handboeken, zoals dat van Petrus Sylvius, in 1540 verschenen onder de titel Tfundament der medicinen ende chyrurgien. Een boek van den urinen ende andere teekenen der siecten [...].

Het handhaven van een gezonde leefregel betreffende licht en lucht, eten en drinken, slapen en waken, beweging en rust, en het verstrekken van passende medicamenten rekende de medicus tot zijn hoofdtaken.

Wondbehandeling en kleine chirurgie, zoals aderlaten, vormden de hoofdmoot van de heelkundige zorg. Moeilijke en risicovolle ingrepen, bijvoorbeeld aan de ogen of het verwijderen van blaasstenen, werden aan meer ervaren en ‘gespecialiseerde’ medici overgelaten. In de directe omgeving van de legerplaatsen illustreerden grote badhuizen de hygiënische opvattingen van de Romeinen.

Elders langs de noordgrens (limes) van het Romeinse Rijk, die langs de Rijn van Nijmegen naar Katwijk liep, verrezen onderkomens voor kleinere legereenheden. Ook daar beschikte men over medisch personeel en medische voorzieningen, en volgde men een hygiënische leefregel die op de inheemse bevolking indruk moet hebben gemaakt.

Een brede kennismaking met het medische gedachtegoed van de antieke wereld werd pas eeuwen later mogelijk dankzij de drukpersen van de renaissancistische boekcultuur. De zorgvuldig door humanistische geleerden geredigeerde geschriften van de belangrijkste medici uit de GrieksRomeinse cultuur, onder wie Hippocrates en Galenus de bekendste zijn, vormen sindsdien de basis van het geneeskundige denken in de WestEuropese cultuur, de Lage Landen niet uitgezonderd. Oudheid Wondbehandeling en kleine chirurgie, zoals aderlaten, vormden de hoofdmoot van de heelkundige zorg.

Literatuur
M.Th.R.M. Dolmans, De medische verzorging van de Romeinse soldaat, Hermeneus 64 (1992) 111.
H. van Enckevort, J.K. Haalebos en J. Thijssen, Nijmegen. Legerplaats en stad in het achterland van de Romeinse limes (Abcoude: Uniepers, 2000).

Terug naar de canon

Ziet u geen reactieformulier? Reacties. (2)

"Met veel plezier heb ik het boek gelezen.
Mag ik - op gevaar af te worden aangezien voor een vreselijke pietlut - wijzen op een kleine onnauwkeurigheid:
Het Latijse woord voor legerplaats is castra (meervoud) en niet castrum (enkelvoud). Het woord castrum (vesting, linie) bestaat weliswaar, maar komt in de Latijnse literatuur nauwelijks voor.
Met vriendelijke groeten en (nogmaals) met grote waardering voor het boek,
G.J.A. Burgers
"

G.J.A. Burgers, Schalkhaar - 23-03-2010 11:18

"Ik heb als directeur van de Stichting Geschiedenis van de Gezondheidszorg (SGGU) de canon met veel plezier gelezen. Hulde aan Frank Huisman en Mart van Lieburg en aan Elsevier Gezondheidszorg voor de fraaie uitgave.
Onze stichting popelt om de canon theatraal te gaan vormgeven in 2010, diverse vensters hebben wij al uitgewerkt in de canon van Nederland en Utrecht ontmoet Europa. We denken eraan om vanuit een Theatrum Anatomicum een tijdreis te creëren.
Heeft u belangstelling om met ons mee te denken!? stuur dan een mail naar info@levendegeschiedenisonbegrensd of bel 06-20122959
"

wil van der mark, utrecht - 29-12-2009 13:44