5. Middelnederlands verzamelhandschrift (15e eeuw)

Medische praktijk in de artesliteratuur

Openingspagina van het Middelnederlandse verzamelhandschrift dat in de Nationale Bibliotheek van Wenen wordt bewaard. De astrologische afbeelding is een zogeheten zodiakale tabel, waarop de bijzonderheden van de twaalf tekens van de dierenriem worden vermeld.

In de Nationale Bibliotheek te Wenen wordt een bijzonder Nederlands document bewaard. Het betreft een Middelnederlands verzamelhandschrift uit de late vijftiende eeuw, waarschijnlijk afkomstig uit Brabant. Het handschrift bevat meer dan honderd astrologische, astronomische, alchemistische, medische en chirurgische teksten: voor de middeleeuwer een volstrekt logische en samenhangende combinatie. In de middeleeuwen werd de meeste kennis mondeling overgedragen in een meestergezelrelatie. Naast deze orale traditie bestond echter ook een schriftelijke cultuur. In de twaalfde eeuw had Hugo van SintVictor alle toen beschikbare kennis schematisch geordend. Hij onderscheidde de artes liberales, die uiteenvielen in het trivium (grammatica, dialectica en retorica) en het quadrivium (arithmetica, geometria, astro nomia en musica).

Middeleeuwse ziekenzaal, met op de voorgrond een consulterende medicus en een behandelende chirurgijn.

Het waren de vakken waarin studenten werden onderwezen in hun eerste jaar aan de universiteit, dat onder meer was gericht de hofkunsten en de geneeskunde. Deze vakken op het leren disputeren in het Latijn. Vervoldienden een praktisch doel, en kennisoverdracht gens waren er de artes mechanicae: handwerk, gebeurde in de landstaal. Ten slotte waren er de krijgswezen, scheepvaart, landbouw, de jacht, artes magicae, waartoe de alchemie, bezweringen, toverformules en allerlei waarzegkunsten werden gerekend.

De meeste artesteksten waren medisch van aard, waarbij de chirurgische teksten werden gerekend tot het domein van de mechanische kunsten, de geneeskundige tot dat van de vrije kunsten. Een verzamelhandschrift fungeerde als een soort handbibliotheek. De wensen van de gebruiker bepaalden welke van de in Europa circulerende teksten werden bijeengebracht, al dan niet in aangepaste vorm.

De Weense codex is waarschijnlijk gemaakt in opdracht van een (ontwikkelde) chirurgijn, en bevat zeer veel nuttige handreikingen voor zijn beroepspraktijk. In het middeleeuwse wereldbeeld bestond een nauwe relatie tussen microkosmos (de mens) en macrokosmos (de sterren en de planeten). Voor een medicus was astronomische en astrologische kennis daarom van groot belang. Ziekte werd verklaard uit een verstoring van het evenwicht – zowel kwantitatief als kwalitatief – tussen de vier menselijke lichaamsvochten (bloed, gele gal, zwarte gal en slijm). Genezing trad in wanneer het evenwicht werd hersteld, bijvoorbeeld door een aderlating.

Opnieuw was de astrologie belangrijk, omdat de stand van de hemellichamen van invloed was op het moment en de plaats van de aderlating. Bij diagnose, prognose en therapie moest de medicus rekening houden met een groot samenspel van factoren, hetgeen de geneeskunde tot een complexe wetenschap maakte. De boekdrukkunst leidde in dit opzicht tot een omwenteling. Jaarlijks verschenen in hoge oplagen door stadsdoctoren samengestelde prognosticaties of almanakken, die de practicus een leidraad voor zijn handelen boden. middeleeuwen Een verzamelhandschrift fungeerde als een soort handbibliotheek

Literatuur:
R. JansenSieben, Repertorium van de Middelnederlandse artesliteratuur (Utrecht: HES, 1989).
E. Huizenga, Een nuttelike practijke van cirurgien. Geneeskunde en astrologie in het Middelnederlandse handschrift Wenen, Österreichse Nationalbibliothek, 2818 (Hilversum: Verloren, 1997).
O.S.H. Lie en J. Reynaert (red.), Artes in context. Opstellen over het handschriftelijk milieu van Middelnederlandse teksten (Hilversum: Verloren, 2004).

Terug naar de canon