6. Pieter van Foreest (1558)

Medische geleerdheid en openbaar bestuur

Pieter van Foreest, stadsmedicus te Alkmaar en Delft, vanwege zijn uitgebreide oeuvre over de praktische genees en heelkunde ook wel de ‘Bataafse Hippocrates’ genoemd.

In de zestiende eeuw werd een nieuwe functie gecreëerd: die van stadsmedicus. Dit was een universitair geschoolde medicus die uit stedelijke middelen werd betaald. Het ging daarbij niet zozeer om de wil tot verhoging van de medische verzorgingsgraad, maar om het garanderen van medische geleerdheid in een stad.

Als gevolg van sterke bevolkingsgroei werden stadsbesturen geconfronteerd met nieuwe problemen, zoals vervuiling, armoede en epidemische ziekte. Er bestond behoefte aan kennis die vorm kon geven aan een armoede en gezondheidsbeleid. De Noordelijke Nederlanden hadden echter geen universiteiten, en de enige bewaarplaatsen van medische kennis waren de kloosters.

Noch de nationale, noch de gewestelijke overheden zagen hier een taak voor zich weggelegd. Geleidelijk groeide daarom bij stedelijke overheden een gevoel van verantwoordelijkheid met betrekking tot de ‘gezondheidszorg’. De door hen benoemde doctor medicinae was de belichaming van de hoogste vorm van medische geleerdheid.

Zijn academische vorming verleende gezag aan de adviezen die hij gaf inzake de bestrijding van epidemische ziekte en de reglementering van het medisch beroep. Daarnaast werd van hem verwacht dat hij de armen van de stad ‘om Gods wil’ (gratis) behandelde en dat hij af en toe een forensische obductie verrichtte. auteursnaam

De praktijk van de ‘pisbesienders’ werd door Van Foreest bestreden in een geschrift dat later door de Haagse medicus Cornelis Nollens werd vertaald onder de titel Het onzeker en bedrieghlick oordeel der wateren (1626). Op de titelpagina is een urinaal (matula) te zien met een maatverdeling als hulpmiddel voor de diagnostiek.

De carrière van Pieter van Foreest biedt een mooie illustratie van dit nieuwe fenomeen. Hoewel hij zijn medische studie in Leuven was begonnen, werd de kroon op zijn klassieke en medische vorming gezet door een peregrinatio academica naar NoordItalië, waar zich de beste universiteiten van zijn tijd bevonden.

Daarna verwierf hij al snel een goede reputatie: in 1558 werd hij benoemd tot stadsmedicus van Delft (dat werd geteisterd door een pestepidemie), in 1575 werd hij gevraagd hoogleraar te worden aan de nieuwe universiteit in Leiden (hetgeen hij weigerde), en ten slotte was hij lijfarts van Willem van Oranje (wiens lichaam hij forensisch heeft geschouwd). In 1584 leidden zijn inzichten tot een officiële reglementering van de medische praktijk in Delft.

Van Foreest is bekend geworden vanwege zijn vele geneeskundige observaties en door zijn kritiek op nietacademische genezers. Elk van zijn boeken droeg hij op aan een van de Hollandse stadsbesturen. Het opdragen van een boek betekende niet alleen een roep om financiële ondersteuning, maar ook om erkenning van het geschrevene.

Omgekeerd hield de aanvaarding van een opdracht goedkeuring in. De boeken van Van Foreest vormen daarom niet alleen monumenten van medische geleerdheid, maar zijn tevens de uitdrukking van de politieke wil tot reglementering van de gezondheidszorg.

Literatuur
A.W. Russell, The town and state physician in Europe from the Middle Ages to the Enlightenment (Wolfenbüttel: Herzog August Bibliothek, 1981).
H.L. Houtzager (red.), Pieter van Foreest. Een Hollands medicus in de zestiende eeuw (Amsterdam: Rodopi, 1989).

Terug naar de canon