7. Johannes Wier (1563)

Van bezetenheid naar krankzinnigheid door onttovering

De theologisering en medicalisering van gestoord gedrag maken de geschiedenis van de psychiatrie tot een fascinerend cultureel, religieus en medischhistorisch thema. De middeleeuwse mens met zijn door heiligen en demonen overvulde denkwereld heeft daarin een bijzondere positie, al was het maar door de exorcistische rituelen en excessen van heksenwaan die zich in zijn tijd rond bezetenheid manifesteerden.

De publicatie van de Malleus maleficarum (De heksenhamer) gaf in 1487 een krachtige impuls aan de opvatting dat toverij en zwarte magie het werk van duivels en demonen was dat krachtig moest worden bestreden. Tegen die achtergrond krijgt het leven en de werken van Johannes Wier (Weyer, 1515?-1588) betekenis. Na zijn universitaire studie vestigde Wier zich als medicus in het Brabantse vestingstadje Grave, zijn geboorteplaats.

Zijn benoeming (in 1545) tot stadsmedicus van Arnhem bracht hem in een gezaghebbende positie om het stadsbestuur te adviseren over de gezondheid en ziekte van de bevolking, in het bijzonder in tijden van dreigende of heersende epidemieën. In die rol was hij het prototype van de zestiendeeeuwse stadsmedicus. Ook over hekserij heeft Wier in  zijn Arnhemse jaren advies uitgebracht. In 1550 werd hij hofarts te Kleef.

Toen zijn zoon hem in 1578 opvolgde, was zijn klassieke werk onder de lange titel De praestigiis daemonum et incantationibus ac veneficiis (Over bedriegerijen door duivelen en betoveringen en vergiftigingen) al vijftien jaar oud en circuleerden er vertalingen in het Duits en Frans. Het prijkte prominent op de kerkelijke index van verboden boeken. Wiers boodschap was dat de vermeende bezetenheid geen werk van de duivel of van demonische krachten was, maar veroorzaakt werd door natuurlijke oorzaken.

Deze oorzaken werkten van binnenuit, door de zintuigen en hersenen, of van buitenaf, bijvoorbeeld door vergiften, in op de geesteszieke (een term die hij als eerste gebruikte). Heksen waren vrouwen die aan wanen leden waartegen zij zich niet teweer konden stellen en waarvoor zij dus ook niet verantwoordelijk mochten worden gehouden. In feite voerde Wier een pleidooi voor de onttovering van de geestesgestoorde mens die daardoor voorwerp van humane zorg en medische behandeling kon worden.

Dat alles liet zijn geloof aan het bestaan en de invloed van duivelen onverlet. Pas in 1691 zou de Amsterdamse predikant Balthasar Bekker (1634-1698) ook op dat punt verandering van inzicht prediken in zijn De betoverde weereld. Dat het gedachtegoed van Wier nog altijd inspireert, blijkt uit de naamgeving van de Johannes Wier Stichting, opgericht in 1986 als mensenrechtenorganisatie van en voor gezondheidszorgwerkers.

Literatuur
J.J. Cobben, De opvattingen van Johannes Wier over bezetenheid, hekserij en magie. Een medisch historische studie (Assen: Van Gorcum, 1960). H.H. Beek, Waanzin in de middeleeuwen. Beeld van de gestoorde en bemoeienis met de zieke (2e druk, Hoofddorp: Septuaginta/ICOB, 1974). J. Wier, Duivelse bezetenheid, beschreven door dokter Johannes Wier 15151588. Vertaald [uit het Latijn]: Jan Cobben. Toegelicht door Jan Cobben en Hans de Waardt (Rotterdam: Erasmus Publishing, 2002).

V. Hoorens, Een ketterse arts voor de heksen, Jan Wier (1515-1588) (Amsterdam: Bert Bakker, 2011).

Terug naar de canon

Arts voor de heksen - Psychologe schrijft biografie over Jan Wier, grondlegger van de psychiatrie, Medisch Contact nr. 27 - 08 juli 2011

Ziet u geen reactieformulier? Reacties. (2)

Webshop

Ga naar de shop »»