8. Het Theatrum Anatomicum te Leiden (1594)

Academisch medisch onderwijs

Het theatrum anatomicum van de Leidse universiteit tijdens een anatomische demonstratie van de hoogleraar Pieter Pauw. Gravure van Jacques de Gheyn (1615).

Na de oprichting van de Leidse universiteit (1575) begon ook voor het medisch onderwijs in de Noordelijke Nederlanden een nieuw hoofdstuk. Met de benoeming van hoogleraren en de inrichting van voorzieningen ten behoeve van het onderwijs in de botanie (hortus medicus) en de anatomie (theatrum anatomicum) vormde zich een medische faculteit. Daar was de promotie tot medicinae doctor het sluitstuk van de medische studie.

In plaats van een zwerftocht (peregrinatio) langs buitenlandse universiteiten en een promotie elders kon men nu op eigen bodem tot medicus worden opgeleid. De peregrinatio was dan een toegift. Andere gewesten volgden het Leidse voorbeeld. Studenten hadden uiteindelijk de keuze tussen Leiden, Franeker, Groningen, Utrecht of Harderwijk om zich tot medicus te laten scholen.

Tussen Latijnse school en universiteit stonden de illustere scholen waar medisch onderwijs werd geboden zonder de mogelijkheid van een afsluitende promotie (pro gradu). Het nietacademisch onderwijs dat vooral op de heel en verloskundige beroepen was gericht, werd buiten de universiteiten georganiseerd, waarbij de chirurgijnsgilden een sleutelrol vervulden en de stedelijke overheid aanvullend onderwijs bood door de benoeming van stedelijke docenten.

Het Leidse theatrum anatomicum was het meest herkenbare onderdeel van de medische faculteit. Het was in 1594 naar het voorbeeld van de universiteit te Padua in een ruimte van de Faliedebagijnekerk opgebouwd. Hier werd het boek der natuur ontsloten door lancet en tekenstift, en werden bouw en werking van het menselijk lichaam gedemonstreerd en betekenis gegeven.

De college en operatiezaal van het academisch ziekenhuis te Groningen in 1929. In de loop van de jaren transformeerde het theatrum anatomicum tot theatrum chirurgicum en collegezalen die extra steil waren opgebouwd om de demonstraties goed te kunnen volgen.

Tegelijk werd met behulp van rariteiten en geconserveerde lichaamsdelen een museale expositie gegeven. Hierdoor werd de veelvormigheid van de natuur geaccentueerd en werden de fijnere structuren van het lichaam in beeld gebracht. In de zeventiende en achttiende eeuw veranderde de functie van het anatomische theater in het academisch medisch onderwijs.

Door de academisering van de chirurgie, die in Nederland midden achttiende eeuw begon, werd de chirurgischanatomische bedrijvigheid op de chirurgijnkamers en stedelijke snijkamers uitgebreid naar de anatomische theaters van de universiteiten. De opkomst van de pathologische anatomie intensiveerde de relatie tussen kliniek en snijzaal of theatrum anatomicum.

Tegelijk waren er de algemene ontwikkelingen in het medisch onderwijs, waardoor de kliniek tot schouw en oefenzaal voor medische studenten was geworden. Ten slotte kreeg ook het laboratorium zijn theatrale functie als demonstratiezaal voor fysiologische en farmacologische processen in vivo of in vitro. Uiteindelijk maakte de invoering van audiovisuele technieken het noodzakelijke visuele contact tussen demonstratieobject en toeschouwer onafhankelijk van de theatrale opbouw van de onderwijszaal.

Literatuur
G. WolfHeidegger en A.M. Cetto, Die anatomische Sektion in bildlicher Darstellung (Basel: Karger, 1967). T. Huisman, The finger of God. Anatomical practice in the 17thcentury Leiden (Leiden: Primavera Pers, 2009).

Terug naar de Canon