9. Rembrandts Anatomische les (1632)

De religieuze dimensie van wetenschap

De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp geschilderd in 1632 door Rembrandt van Rijn.

In de late middeleeuwen was een formele scheiding ontstaan tussen de geneeskunde en de heelkunde, respectievelijk beoefend door academisch gevormde doctores medicinae en in gilden getrainde chirurgijns. Het was een verschil tussen de geleerde en de ambachtsman; tussen degene die gestalte kon geven aan het hippocratische ideaal van de individualiserende geneeskunde en de mechanisch werkende gildemeester.

Het was een hiërarchisch verschil, dat onder meer wordt uitgebeeld op het beroemde schilderij van Rembrandt, de Anatomische les van dr. Nicolaes Tulp. Tulp was als praelector anatomiae verbonden aan het chirurgijnsgilde van Amsterdam. De scène toont hoe de gildeleden zich laven aan de anatomische kennis van de geleerde Tulp.

Op de sectietafel zien we het lichaam van een kort daarvoor opgehangen crimineel. Rechts is bij wijze van referentie een anatomische atlas afgebeeld, mogelijk die van Andreas Vesalius. Er zijn meer anatomiestukken uit die tijd. De burgerij van de jonge Republiek liet zich graag in groepsverband afbeelden: als schutterij, als regentencollege, als gildebestuur of als medici.

Almanakprent van het chirurgijnsgilde van Amsterdam uit 1729. Op de achtergrond een anatomische sectie ten behoeve van de chirurgijns.

De schilderijen weerspiegelen het nieuwe zelfbewustzijn van de burgerlijke elite. In een anatomische les toonde het medisch establishment van een stad zich trots aan de toeschouwer. Rembrandt sloot aan bij die traditie, maar oversteeg haar ook. Het interessante aan zijn schilderij is de gelaagdheid ervan. Enerzijds wordt – in lijn met de heersende conventie – een aantal leden van de stedelijke elite uitgebeeld, anderzijds is sprake van een sterk moreelreligieuze lading.

Het gebaar dat Tulp met zijn linkerhand maakt, illustreert de functie van de spieren die hij met zijn tang uitlicht. De hand werd beschouwd als het meest nobele en perfecte onderdeel van het menselijk lichaam. Tulp toont de metafysische betekenis van het flexormechanisme (de grijpfunctie) van de hand. Het groepsportret kan worden beschouwd als een symbolische verwijzing naar de grootheid Gods en naar de manier om hem te leren kennen.

God was niet alleen aanwezig in het boek der openbaring (de Bijbel), maar ook in het boek der natuur (zijn schepping). Anatomische secties stonden daarom nooit alleen in dienst van een mechanische beschrijving van het menselijk lichaam. Daarnaast waren ze een middel tot contemplatie van de mens op zichzelf en op zijn relatie tot God.

Dat blijkt ook uit het gedicht dat Caspar Barlaeus schreef ter gelegenheid van de inwijding van het nieuwe theatrum anatomicum illustreert de functie van de spieren die hij met in 1639: de anatomie is nuttig omdat de mens zichzelf en God leert kennen, zelfs in het vergankelijke vlees van een geëxecuteerde crimineel.

Literatuur
W. Schupbach, The paradox of Rembrandt’s ‘Anatomy of Dr. Tulp’ [Medical history supplement No. 2] (Londen: Wellcome Institute for the History of Medicine, 1982).

H.G.M. Jorink, Het ‘Boeck der Natuere’. Nederlandse geleerden en de wonderen van Gods Schepping, 15751715 (Leiden: Primavera Press, 2006).

Terug naar de Canon

Ziet u geen reactieformulier? Reacties. (1)

"Geachte redactie,
De eerste zin in de vijfde alinea moet volgens mij worden aangepast! Er ontbreekt "iets". Hopende hiermede op een positieve manier bij te dragen, tekent met vriendelijke groeten.
L. van Dick.

P.S. Veel succes met dit initiatief!"

L. van Dick, Groot Genhout (gem. Beek Lb.) - 21-12-2009 15:40