13. De follikel van De Graaf (1672)

De voortplanting als studieobject

Reinier de Graaf, weergegeven als ontleedkundig onderzoeker op de titelprent van zijn klassieke werk over het pancreassap (1671).

De anatomische traditie was in Padua met Andreas Vesalius’ monumentale De humani corporis fabrica (Over de bouw van het menselijk lichaam, 1543) in gang gezet. In de anatomische theaters van universitaire en stedelijke instellingen werd die voortgezet, en na de beschrijving van de bloedsomloop (1628) door William Harvey werd die op het spoor van de fysiologie of anatomia animata gezet.

Niet alleen de bouw, maar vooral de functie van anatomische structuren stond centraal in het anatomisch onderzoek. De medicus Reinier de Graaf (1641-1673), werkzaam in Delft en dus buiten het universitaire milieu (waar hij als katholiek geen vooruitzichten had), heeft op twee onderdelen van dit fysiologische onderzoek blijvende roem vergaard.

Na zijn studie te Utrecht en Leiden richtte hij zich eerst op de onbekende functie van de alvleesklier, in het bijzonder de onbekende kwaliteiten van het pancreassap. De resultaten van dit onderzoek vormden de inhoud van het proefschrift (De natura et usu succi pancreatici, 1664) waarmee hij in Angers de doctorstitel verkreeg. Vervolgens richtte hij zijn aandacht op de bouw en werking van de menselijke geslachtsorganen, waarmee hij zich begaf op het terrein van de voortplantingsleer.

Afbeelding van een eierstok, door De Graaf testiculum seu ovarium mulieris genoemd, met een gedeelte van de eileider. Bij de B’s ‘eieren’ van verschillende grootte die door een vlies zijn omgeven.

Sinds Harvey in zijn tweede klassieke werk De generatione animalium (Over de voortplanting van dieren, 1651) had beweerd dat het ei (ovum) het begin was van alle dierlijke organismen, stond deze thematiek volop in de belangstelling. In 1668 beschreef De Graaf eerst de voortplantingsorganen van de man, vier jaar later volgde zijn klassiek geworden werk De mulierum organis generationi inservientibus tractatus novus (Nieuwe verhandeling over de vrouwelijke voortplantingsorganen).

Daarin wordt – zoals de ondertitel beweerde – ‘aangetoond dat zowel de mens als alle overige levende wezens die levendbarend worden genoemd, evengoed uit een ei voortkomen als eieren leggende dieren’.

In dit boek beschreef De Graaf als eerste de naar hem genoemde eiblaasjes (follikels) en opperde hij het idee dat een foetus ontstaat door versmelting van het ei (de eicel) met het zaad van de man. De zaadcel (spermatozoa) werd pas na de dood van De Graaf gezien (1677) door zijn vriend en plaatsgenoot Antoni van Leeuwenhoek.

Door de publicatie van De Graaf laaide het generatiedebat weer op met als vervelend onderdeel de strijd met zijn vriend Jan Swammerdam, die De Graaf van plagiaat beschuldigde en op onderdelen het primaat van zijn ontdekkingen opeiste. Dat alles heeft de erkenning van Reinier de Graaf als grensverleggend onderzoeker van de vrouwelijke voortplantingsorganen niet in de weg gestaan.

Literatuur
H.D. Jocelyn en B.P. Setchell, Regnier de Graaf on the human reproductive organs. An annotated translation of Tractatus de virorum organis generationi inservientibus (1668) and De mulierum organis generationi inservientibus tractatus novus (1672) (Oxford: Blackwell, 1972). Supplement van Journal of Reproduction and Fertility, nr. 17, 1-222.
G.A. Lindeboom, Reinier de Graaf. Leven en werken (Delft: Elmar, 1973).
M.J. van Lieburg, Reinier de Graaf en zijn plaats in het fysiologisch onderzoek van de zeventiende eeuw, Gewina 15 (1992) 73-84.

Terug naar de Canon