16. Het naturaliënkabinet van Ruysch (1691)

Verzamelen voor allegorie en wetenschap

Frederik Ruysch, in 1723 op 86jarige leeftijd als medicus en hoogleraar anatomie en botanie te Amsterdam gegraveerd naar een tekening van Jan Wandelaar.

Lezen in het boek der natuur was een geleerdenideaal van de renaissance dat zich vertaalde in de aanleg van botanische tuinen, de opbouw van anatomische theaters en het verzamelen van rariteiten.

Wie dit lezen afstemde op de boodschap van de Heilige Schrift, kon in de rijke verscheidenheid van de verzamelde objecten een bevestiging vinden van Gods almacht en wijsheid. Verwondering was hier bedoeld als opstap tot bewondering en aanbidding van de Schepper.

In de loop van de zeventiende eeuw verschoof de aandacht naar de objecten zelf, die nu als onderdelen van een natuurlijke orde werden beschouwd. Het naturaliënkabinet van de Amsterdamse medicus Frederik Ruysch (16381731) illustreert die verschuiving op exemplarische wijze.

Ook Ruysch begon met het verzamelen van rariteiten die vooral door hun zeldzaamheid, exotische herkomst en hogere zeggingskracht moesten imponeren. Maar al snel werd de natuur zelf het betekenisgevende kader en werd de immense collectie in Ruysch’ woning aan de Bloemgracht in natuurlijke orde opgesteld en werden alle objecten orgvuldig beschreven.

Allegorisch tableau uit de Thesaurus anatomicus (1709) van Frederik Ruysch, opgebouwd uit anatomische preparaten van opgespoten bloedvaten, blaasstenen en skeletdelen.

In 1691verscheen de eerste catalogus (Museum anatomicum Ruyschianum), later gevolgd door aanvullende delen en nieuwe, nog fraaier geïllustreerde uitgaven. Door zijn naturaliënkabinet tweemaal per week open te stellen voor het publiek, creëerde Ruysch een museum dat het qua omvang en kunstzinnige presentatie glansrijk van de museale collecties in de anatomische theaters won.

In 1719 kocht tsaar Peter de Grote het volledige naturaliënkabinet om het als kunstobject in Sint-Petersburg ten toon te stellen. Prompt daarna begon Ruysch met de opbouw van een tweede, minstens zo indrukwekkende verzameling.

De meeste objecten verkreeg Ruysch door eigen anatomische, zoölogische en botanische vlijt. In zijn medische praktijk, als prelector anatomie en chirurgie van het Amsterdamse chirurgijnsgilde, en sinds 1685 tevens als hoogleraar botanie, kon hij zijn collectie naar hartenlust uitbreiden. Wat bij de obducties in het SintPietersgasthuis, bij de secties op het theatrum anatomicum of bij de uitoefening van zijn taken als forensisch medicus van betekenis werd geacht, werd thuis met een geheime liquor balsamicus geconserveerd.

Met hulp van de andere gezinsleden werden deze objecten verder geprepareerd en niet zelden tot ware kunstwerkjes omgebouwd. Vooral de zogeheten tableaus, die met behulp van opgespoten bloedvaten, gedroogde organen en ziekelijke vormsels werden opgebouwd, en de wonderlijk schoon geconserveerde embryo’s en (delen van) pasgeboren kinderen wekten bewondering. Zulke preparaten en tableaus konden alsnog van oude vanitassymbolen worden voorzien of door ornamenten een allegorische betekenis worden meegegeven.

Literatuur
L. Kooijmans, De doodskunstenaar. De anatomische lessen van Frederik Ruysch (Houten: Bohn Stafleu van Loghum, 2004).
G.M. van de Roemer, Het lichaam als borduursel. Kunst en kennis in het anatomisch kabinet van Frederick Ruysch, in: A.S. Lehmann en H. Roodenburg (red.), Body and Embodiment in Netherlandish Art/Lichaam en lichamelijkheid in de Nederlandse kunst (Zwolle: Waanders, 2008) 217-240.

Terug naar de canon