20. Swammerdam en de Bijbel der Natuure (1737)

Godsbeleving en natuuronderzoek

In 1737 verscheen het eerste deel van het levenswerk van Jan Swammerdam, getiteld Bijbel der Natuure. Een jaar later volgde het tweede deel, waarvan hier de titelpagina is afgebeeld.

In de aanbiedingsbrief van zijn levenswerk aan zijn beschermheer schreef Jan Swammerdam (1637-1680): ‘Doorluchtige heer, ik presenteer u hier de almachtige vinger Gods in de anatomie van een luis.’

De wil om aan te tonen dat de almacht van de Allerhoogste zich overal openbaart, zelfs in het schijnbaar onbeduidendste organisme, was typerend voor het onderzoeksprogramma van Swammerdam en vele natuuronderzoekers na hem. Swammerdam was de zoon van een apotheker en verzamelaar van rariteiten.

Tijdens zijn studie geneeskunde in Leiden ontwikkelde hij een passie voor onderzoek, zij het van een bijzondere soort. Naast de Bijbel beschouwde hij het ‘Boek der Natuur’ als een zelfstandige kennisbron om God te leren kennen. Na zijn promotie trok Swammerdam weer in bij zijn vader, om zich geheel aan onderzoek te kunnen wijden.

In de Historia insectorum generalis (1669) nam hij zelfbewust stelling tegen opvattingen die sinds Aristoteles een hardnekkig bestaan hadden geleden. Zo poneerde hij dat insecten wel degelijk over een inwendige anatomie beschikken, dat ze niet het resultaat zijn van spontane generatie en dat bij hun ontwikkeling geen sprake is van metamorfose (rups, pop, vlinder) maar van groei.

De veertiende tafel toont ‘de ontleeding van een haftwurm’, in detail (figuur I) en in een overzichtsweergave (figuur II), vertonende ‘alle de beschreeve deelkens in haar natuurlyke grootte’.

De strekking van zijn betoog was dat het onderscheid tussen ‘hogere’ en ‘lagere’ dieren niet houdbaar was, aangezien aan al het leven één (goddelijke) orde ten grondslag lag. Na een geloofscrisis van drie jaar (veroorzaakt doordat hij van mening was dat zijn aanvankelijke eerbetoon aan God was omgeslagen in ijdele nieuwsgierigheid) en een kort verblijf bij een religieuze sekte stortte Swammerdam zich in 1676 met hernieuwde energie op zijn natuuronderzoek.

Drie jaar later voltooide hij het manuscript dat hij als zijn levenswerk beschouwde. Meer dan een halve eeuw later traceerde Herman Boerhaave het verloren gewaande werk, om het in 1737 uit te geven onder de titel Bijbel der Natuure, of historie der insecten. Swammerdam heeft de naam een solistische obscurantist te zijn, maar het tegendeel is waar. Hij had een geëngageerde omgang met de geleerden van zijn tijd en correspondeerde met de Royal Society.

Zijn kabinet met preparaten en insecten genoot grote faam en werd bezocht door mensen als Christiaan Huygens, Gottfried Leibniz en Cosimo de’ Medici. De Royal Society heeft zelfs geprobeerd het te verwerven. Swammerdams type van argumenteren zou – via de postume uitgave door Boerhaave – een belangrijke rol spelen in de zogenaamde fysicotheologie van de achttiende eeuw, maar zijn argument from design doet ook ons nog vertrouwd aan.

Literatuur
L. Kooijmans, Gevaarlijke kennis. Inzicht en angst in de dagen van Jan Swammerdam (Amsterdam: Bert Bakker, 2007).
E. Jorink, ‘De profeet en de boekhouder. Johannes Swammerdam, Antoni van Leeuwenhoek en de begindagen van de microscopie’, in: J. Braeckman en L. van Speybroek (red.), Fascinerend leven. Markante figuren uit de geschiedenis van de biologie (Amsterdam: Nieuwezijds, [te verschijnen in] 2010).

Terug naar de canon