21. De Correspondentie-Sociëteit (1779)

Omgevingsgeneeskunde in de Verlichting

Titelpagina van het eerste deel van de Verhandelingenvan de correspondentieSociëteit. In het vignet wordt de ontmoeting afgebeeld tussen de Griekse god Asklepios en de Alexandrijnse astronoom Ptolemaeus. Beiden slaan de handen ineen, met als onderschrift Mutua praestant officia (zij betonen elkaar wederzijds diensten).

In 1770 schreef de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen een prijsvraag uit waarin werd gevraagd de ziekten te identificeren die werden veroorzaakt door de ‘natuurlijke gesteldheid’van ons land. Tevens werd gevraagd hoe deze konden worden voorkomen en bestreden.

De bekroonde verhandeling (van de Haagse medicinae doctor Iman Jacob van den Bosch) vormde de aanleiding tot de oprichting van de Natuur en Geneeskundige CorrespondentieSociëteit in de Verenigde Nederlanden in 1779. Dit genootschap bestond uit een netwerk van medische correspondenten, die genees en weerkundige waarnemingen in hun regio zouden doen.

Men ging er daarbij van uit dat er een verband bestond tussen (veranderingen in) het natuurlijke milieu en morbiditeit. Hippocrates had al op dit verband gewezen. Om inzicht te krijgen in de constitutio epidemica van een bepaalde streek diende men de gesteldheid van de grond en de wateren te bestuderen, alsmede de aard van de winden.

In de nieuwe pogingen om het etiologisch inzicht in epidemische) ziekte te vergroten, werd dit opnieuw de leidende gedachte, echter met een belangrijk verschil. Hippocrates was nog strikt prognostisch geweest: de geneeskunde kon de gezondheidsdeterminanten van een streek wel leren kennen maar niet veranderen.

In zijn ‘Onderzoek naar de sterfte te Rotterdam en hare oorzaken’ (NTvG 1873) presenteerde de Rotterdamse hygiënist Adrianus M. Ballot de resultaten van zijn statistische exercities over de sociaalgeografische verschillen in morbiditeit en mortaliteit op grafische wijze in een stadsplattegrond.

Dit fatalisme maakte in de achttiende eeuw plaats voor een geloof in de manipuleerbaarheid van de natuur. Tijdens de Verlichting groeide het geloof in de beheersbaarheid van de natuur en in de wetenschap als instrument daartoe. Op grond van de door correspondenten gevonden wetmatigheden zou de overheid tot een gefundeerd gezondheidsbeleid kunnen komen. Hun adviezen strekten veel verder dan die van de traditionele stadsmedicus.

Terwijl de laatste slechts de schade van een reeds uitgebroken epidemie probeerde te beperken, adviseerden de correspondenten tot het nemen van preventieve maatregelen. De neohippocratici van de negentiende eeuw zijn bekend geworden onder de naam ‘hygiënisten’. Ook zij hanteerden het miasmatische verklaringsmodel, en ook zij streefden met hun programma zowel een wetenschappelijk als een maatschappelijk doel na. Wel bestond er een belangrijk methodisch verschil tussen beide groepen. Het tamelijk impressionistische taaleigen van de correspondenten maakte plaats voor de veel exactere statistische methode van de hygiënisten.

Terwijl de uitspraken van de correspondenten betrekking hadden op de gehele bevolking van een stad of streek, slaagden de hygiënisten erin aan te tonen dat er binnen een stad sprake was van grote verschillen in morbiditeit en mortaliteit, die sociaal gefundeerd waren. Beide groepen werkten aan de emancipatie van de medische stand doordat ze zich inzetten voor de gezondheidsbelangen van de samenleving.

Literatuur
J.C. Riley, The eighteenthcentury campaign to avoid disease (Basingstoke: MacMillan, 1987).
F. Huisman, De correspondenten. Medici, staat en samenleving tijdens de Nederlandse Verlichting, in: F. Huisman en C. Santing (red.), Medische geschiedenis in regionaal perspectief: Groningen 1500-1900 (Rotterdam: Erasmus Publishing, 1997) 69-99.

Terug naar de canon