22. Het genootschap van Bonn (1790)

Sociabiliteit in medische kringen

Andreas Bonn, oprichter van het Genootschap ter bevordering der Heelkunde, geschilderd in 1785 door Jacobus Buys.

De oprichting van de Hollandsche Maatschappij van Wetenschappen te Haarlem maakte de Republiek in 1751 onderdeel van een lange traditie van geleerde genootschappen in Europa. Door een gewogen benoeming van geleerden, het houden van vergaderingen, het uitschrijven van prijsvragen en het uitgeven van verhandelingen zou nu ook op Nederlandse bodem de wetenschap worden bevorderd. In het kielzog van de Hollandsche Maatschappij volgden al snel andere geleerde genootschappen.

Bovendien kwamen er genootschappen die niet zozeer de bevordering van wetenschap ten doel stelden als wel nut wilden stichten. In al deze genootschappen speelden medicinae doctores van het begin af een belangrijke rol, zeker ook in de utilistische genootschappen op medisch terrein, zoals de Maatschappij tot Redding van Drenkelingen (1767) en –wat later –de genootschappen ter bevordering van de koepokinenting.

Voor praktische genees, heel- en verloskundige onderwerpen vormden de geleerde genootschappen niet het geëigende forum. Bovendien was de tweede geneeskundige stand van heel- en vroedmeesters nog in pril stadium van emancipatie en verwetenschappelijking, waardoor zijn vertegenwoordigers slechts bij uitzondering in aanmerking een kwamen voor het lidmaatschap van de elitaire genootschappen.

Een groot deel van de vroege verhandelingen van het Genootschap van Bonn bestaat uit patiëntencasuïstiek. In 1832 presenteerde de Amsterdamse heelmeester Jan Bal zijn waarneming ‘wegens de genezing eener zeer aanmerkelijke versterving in het linkerzijdelingsche gedeelte van het aangezigt als gevolg van ziektescheiding’.

Het Genootschap ter bevordering der Heelkunde, opgericht in 1790 door de Amsterdamse hoogleraar anatomie en chirurgie Andreas Bonn, wilde juist voor hen een platform bieden. Hoewel ook beroepsgenoten van elders tot ‘het genootschap van Bonn’ werden toegelaten, was het toch vooral een Amsterdamse organisatie die behalve de ‘volmaking der heelkunde’ ook het ‘gezellig verkeer’ (sociabiliteit) en de collegiale verhoudingen wilde verbeteren.

In de halve eeuw die volgde werden in tal van Nederlandse steden nieuwe collectieven van medische beroepsbeoefenaren opgericht, weliswaar verschillend in opbouw (academische en/of nietacademische stand; met of zonder flankerende beroepen zoals apothekers en scheikundigen) maar altijd gericht op ‘saamhorigheid’ en bedoeld om het gekozen deelterrein van de genees-, heel- en verloskunde te bevorderen.

In 1849 schaarden de meeste lokale medische genootschappen zich achter het ideaal van de eenheid van stand van de Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst. Ze fungeerden sindsdien als afdeling van de Maatschappij. Het genootschap van Bonn trok zijn eigen spoor: in 1840 werd ook de geneeskunde tot werkterrein verklaard en in 1870 maakte de fundering en oriëntatie van de geneeskunde op de natuurwetenschappen ook in die richting aanpassing van de doelstellingen noodzakelijk.

Naast de (semi)nationale geleerde genootschappen en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen behoort het huidige Genootschap ter bevordering van Natuur-, Genees- en Heelkunde nog altijd tot de belangrijke collectieven op medisch terrein.

Literatuur
M.J. van Lieburg, Geneeskunde en medisch professie in het genootschapswezen van Nederland in de eerste helft van de negentiende eeuw, De negentiende eeuw 7 (1983) 123-145.
W.W. Mijnhardt, Tot heil van ’t menschdom. Culturele genootschappen in Nederland, 1750-1815 (Amsterdam: Rodopi, 1987).
K. van Berkel (red.), Spiegelbeeld der wetenschap. Het Genootschap ter bevordering van Natuur-, Genees- en Heelkunde (Rotterdam: Erasmus Publishing, 1991).

Terug naar de canon