25. De Geneeskundige Staatsregeling (1818)

Blauwdruk voor een nationale gezondheidszorg

Het begin van de afkondiging van de nieuwe Geneeskundige Staatsregeling in het Staatsblad van 1818.

In de tijd van de Republiek was er geen sprake van een nationaal stelsel van gezondheidszorg. De Republiek was in feite een federatief verband van zeven soevereine gewesten. De StatenGeneraal hielden zich voornamelijk bezig met buitenlandse politiek, en op gewestelijk niveau werd hooguit bij epidemiedreiging informatie en advies ingewonnen. De gezondheidszorg was een zaak van de steden. Daardoor bestonden er grote verschillen in de organisatie van de zorg, zowel tussen steden onderling als tussen stad en platteland.

De Bataafse Revolutie (1795) had de ambitie een eind te maken aan deze situatie. Tijdens de laatste decennia van de achttiende eeuw was een levendige, nationaal georiënteerde discussiecultuur ontstaan. In de publieksgenootschappen en de algemene culturele tijdschriften werd gedebatteerd over de vraag hoe de samenleving – en dus ook de gezondheidszorg – diende te worden ingericht.

Door de creatie van een nationale eenheidsstaat werd de kans op verwezenlijking van de vele plannen reëel. Naar Frans voorbeeld werd een Nationale Vergadering uitgeschreven en werden acht ‘Agenten’ benoemd. De gezond heidszorg viel onder de Agent van Nationale Opvoeding. Diens assistent, de Commissaris tot de zaken der geneeskundige staatsregeling Jan van Heekeren, ging voortvarend te werk.

De herziening van de Geneeskundige Staatsregeling van 1818 was een belangrijk actiepunt voor de hygiënisten. In 1838 begon de Amsterdamse medicus Jan Pieter Heije met de uitgave van een tijdschrift dat speciaal aan dit thema was gewijd.

In 1799 kwam hij met een plan dat onder meer steunde op voorstellen, gedaan door de medici Lambertus Bicker en David Heilbron. Een jaar daarvoor waren de gilden en de collegia medica afgeschaft, zodat er dringend behoefte bestond aan een nieuwe regeling op nationale grondslag.

De ‘federalisten’ probeerden de centralistische regeling van de ‘unitarissen’ nog te torpederen, echter zonder succes. Toen het Koninkrijk der Nederlanden een feit was, werden eerdere regelingen bekrachtigd in de Geneeskundige Staatsregeling van 1818. De macht op het niveau van de provincies en de gemeenten was voortaan geen autonome, maar een gedelegeerde macht.
Op papier was de Nederlandse gezondheidszorg daarmee eenduidig en op nationale grondslag georganiseerd. Doordat de wet echter een aantal principes intact liet, bleven in de praktijk grote verschillen in bevoegdheid en deskundigheid bestaan. Zo bleef het onderscheid tussen academisch en nietacademisch gevormden bestaan, evenals dat tussen de geneeskunde en de heel en verloskunde. Ook bleef het geografische onderscheid tussen steden, platteland, leger en vloot gehandhaafd.

De inertie van de Provinciale en Plaatselijke Commissies voor Geneeskundig (Onderzoek en) Toevoorzigt heeft de Nederlandse gezondheidszorg bijna een halve eeuw verlamd. Het door de Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst gekoesterde ideaal van de ‘eenheid van stand’ zou pas in 1865 door de wet van Thorbecke worden gerealiseerd.

Literatuur

G.J. Heederik, Van kasboekregister tot burgerlijke stand: medischgeografische aspecten van huwelijken, geboorte en sterfte (Meppel: Boom, 1973).
J. Kloek en W. Mijnhardt, Blauwdrukken voor een samenleving (Den Haag: Sdu, 2001).

Terug naar de canon