28. Mathijsen en het gipsverband (1851)

Bijdragen vanuit de militaire geneeskunde

Portret van Antonius Mathijsen, de uitvinder van het gipsverband, in zijn tenue als officier van gezondheid eerste klasse.

De geneeskundige verzorging van het Staatse Leger was vanouds toevertrouwd aan enkele adviserende medicinae doctores en een veel groter aantal chirurgijns dat bereid was zijn kennis en vaardigheden ook op het slagveld in te zetten. Ook de admiraliteiten die verantwoordelijk waren voor de oorlogsvloot, voorzagen op die manier in de behoefte aan medische zorg.

In 1814 kwam er centrale regie door de benoeming van de Leidse hoogleraar Sebald Justinus Brugmans tot Geneeskundig InspecteurGeneraal ‘der Armee, mitsgaders van ’s lands Zeemagt’. Daardoor kon de organisatie van de militaire gezondheidszorg en de verbetering van het militairgeneeskundig onderwijs die hij sinds 1795 onder Frans bestuur ter hand had genomen, krachtig worden voortgezet.

Na Brugmans dood (1819) werd Utrecht met zijn Militair Hospitaal en door de vestiging van ’s Rijks Kweekschool voor Militaire Geneeskundigen het centrum van de militaire geneeskunde in Nederland. Voor de ontwikkeling van de chirurgie in Nederland en de opkomst van de natuurwetenschappelijke geneeskunde is de Utrechtse Kweekschool van onschatbare betekenis geweest.

De publicatie waarin Mathijsen in 1852 zijn uitvinding wereldkundig maakte.

Onder de officieren van gezondheid die hier studeerden, vindt men tal van beroemde namen, zoals van de fysioloogoogheelkundige F.C. Donders en van Johan H.Chr. Basting die naast Henry Dunant aan de wieg van het Internationale Rode Kruis heeft gestaan. Antonius Mathijsen (1805-1878) neemt in die galerij een ereplaats in. Zijn ontdekking (1851) dat een verband dat men in gipspoeder en water drenkt en vervolgens laat uitharden voor een uitstekende stabilisatie van botbreuken zorgt en zo genezing mogelijk maakt, bracht een omwenteling in de fractuurbehandeling teweeg.

De snelheid en het gemak waarmee de vinding kon worden toegepast, maakte het gebruik op het slagveld mogelijk. Eeuwenlang had men hier gewerkt met spalken en ‘beenladen’, en in de hospitalen werkte men sinds enkele decennia ook met het zogeheten stijfselverband (Seutinverband), dat echter minder voldeed. In 1852 publiceerde Mathijsen zijn vinding onder de titel Nieuwe wijze van aanwending van het gipsverband bij beenbreuken.De vinding van Mathijsen werd in vredestijd gedaan en behoort dus niet tot de categorie ‘oorlogswinst’.

Die benaming kwam vooral na de Eerste Wereldoorlog in zwang toen ervaringen en nieuwe inzichten die militairgeneeskundige diensten op het slagveld hadden opgedaan, onderdeel van de civiele geneeskunde werden gemaakt. De innovatieve ideeën van de Nederlandse chirurg Johannes F.S. Esser op het terrein van de (re)constructieve chirurgie, toegepast tijdens de Eerste Wereldoorlog, zijn daarvan een sprekend voorbeeld

Literatuur

D. Spoelstra, Dr. Antonius Mathijsen, uitvinder van het gipsverband, 18051878. Leven en werken van een Nederlandse officier van gezondheid met als achtergrond de militair geneeskundige dienst in zijn tijd (Assen: Van Gorcum, 1970). J.A. Verdoorn, Arts en oorlog. Medische en sociale zorg voor militaire oorlogsslachtoffers in de geschiedenis van Europa. Tweede druk, bewerkt onder redactie van B. Hengeveld, M.J. van Lieburg, J. Moll en J.M.P. Weerts (Rotterdam: Erasmus Publishing, 1995).

Terug naar de canon