33 Aletta Jacobs (1878)

Feminisering van het medische beroep

Portretfoto van Aletta Henriëtta Jacobs, vier jaar na haar artsexamen gemaakt in 1882.

Eeuwenlang is de beroepsmatige uitoefening van de geneeskunde een zaak van mannen geweest. Vrouwen studeerden niet, en werden dus ook geen medicinae doctor. Wel kwam het af en toe voor dat echtgenotes van chirurgijns na het overlijden van hun man de nering voortzetten – op voorwaarde dat ze trouwden met de knecht van de overleden meester.

In de context van het gezin werd vrouwen daarentegen wel een belangrijke rol toegedicht op het terrein van de preventie van ziekte en de verzorging van de gezinsleden. Aletta Jacobs (18541929), dochter van een joodse heelen vroedmeester uit Sappemeer, heeft een grote rol gespeeld bij de doorbreking van dit patroon. Al op vroege leeftijd besloot ze dat ze arts wilde worden.

Om dat doel te bereiken waren vele obstakels te overwinnen, aangezien het hoger onderwijs niet openstond voor meisjes. In 1870 was ze de eerste vrouw die werd toegelaten tot een hbs. Een jaar later schreef ze – aangemoedigd door medicus en huisvriend Levy Ali Cohen – premier Thorbecke een brief waarin ze verzocht om toelating tot de medische faculteit.

Deze gaf daarvoor zijn persoonlijke toestemming, zij het voorwaardelijk. Vlak voor zijn dood gaf Thorbecke ook toestemming voor het afleggen van de examens.

Spotprent uit De Amsterdammer van 18 februari naar aanleiding van de discussie in de gemeenteraad van Amsterdam over de toelating van vrouwelijke assistentartsen tot de wachtdienst van het Binnengasthuis. Mannen zouden het zedelijk gevoel van vrouwen kunnen kwetsen.

In 1878 deed ze haar artsexamen, een jaar later promoveerde ze. Jacobs vestigde zich als huisarts in Amsterdam, waar ze zich vooral voor vrouwen inzette. Zo hield ze voor arbeidersvrouwen een gratis spreekuur voor geboortebeperking en gaf ze voorlichting over hygiëne en zuigelingenzorg.

Ook trok ze zich het lot van prostituees aan en kwam ze op voor de slechte werkomstandigheden van vrouwelijk winkelpersoneel. Ten slotte zette ze zich in voor het vrouwenkiesrecht, een strijd die in 1919 met succes werd bekroond.

Op het eind van haar leven kon Jacobs tevreden zijn: de universiteit was voor vrouwen opengesteld, het burgerrecht was verkregen en de geboorteregeling stond in het middelpunt van de belangstelling. In de late twintigste eeuw vond een ‘tweede feministische golf ’ plaats, die de economische zelfstandigheid van vrouwen hoog in het vaandel had staan. Het resulteerde onder meer in de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen, die in 1980 werd aangenomen.

In 2008 constateerde het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde dat de geneeskunde in hoog tempo ‘feminiseert’. Als prognose voor 2027 werd gegeven dat 66% van alle artsen en 55% van alle specialisten van het vrouwelijke geslacht zal zijn.

Literatuur
T.N. Bonner, To the ends of the earth. Women’s search for education in medicine (Cambridge: Harvard University Press, 1992).
M. Bosch, Een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid. Aletta Jacobs 18541929 (Amsterdam: Balans, 2005).

Terug naar de canon