34. De gasthuiskwestie te Amsterdam (1886)

De modernisering van het Nederlandse ziekenhuiswezen

Onder de talrijke protesten tegen de wantoestanden in de Amsterdamse gasthuizen legde het artikel van de hoogleraar heelkunde C.B. Tilanus in het Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde van 1865 gewicht in de schaal.

De Amsterdamse gasthuiskwestie is in de geschiedenis van het Nederlandse ziekenhuiswezen decennialang een dominerend thema geweest.

Evenals elders in Nederland brak rond 1830 ook onder de Amsterdamse medici en stadsbestuurders het besef door dat de bestaande gast en godshuizen, waar armlastige zieken onderdak ter verpleging en behandeling werden geboden, moesten worden gereorganiseerd en gerenoveerd om aan de nieuwe vereisten van de geneeskunde te kunnen voldoen.

Deze renovaties waren vooral gericht op het voorkomen of verminderen van het besmettingsgevaar, terwijl de reorganisaties bedoeld waren om de instelling te transformeren van een instelling ten behoeve van de armen in een inrichting die onder medische leiding de noodzakelijke condities verschafte voor genees en heelkundige behandeling.

De ontwikkeling van de chirurgie en de nieuwe opvattingen over ziekenverpleging versterkten de roep om verandering. Maar terwijl elders de eerste . 78 Canon van de geneeskunde in Nederland nieuwbouwprojecten van moderne ziekenhuizen werden gerealiseerd, bleef men in Amsterdam gevangen in een uitzichtloze discussie over de renovatie van het Binnen en/of het Buitengasthuis.

De officiële opening van het Wilhelmina Gasthuis te Amsterdam betekende in 1896 het einde van de gasthuiskwestie. Het grootse paviljoencomplex gold in de Nederlandse ziekenhuiswereld als voorbeeld, niet alleen als bouwkundig ontwerp maar ook vanwege de moderne ziekenverpleging.

Nadat men in 1860 tot nieuwbouw van het Buitengasthuis had besloten, volgde nog een kwart eeuw discussie over de geschikte locatie, bouwvorm en capaciteit. In 1886 besloot de gemeenteraad van Amsterdam tot de bouw van een groot paviljoenziekenhuis pal naast de oude locatie.

Met de ingebruikneming van het Wilhelmina Gasthuis (1893) kreeg Amsterdam een modelziekenhuis, dat in combinatie met het inmiddels gerenoveerde Binnengasthuis en de bijgebouwde laboratoria een uitstekende basis bood voor het klinisch onderwijs. De cruciale betekenis van het ziekenhuis als werkplaats van de moderne genees en heelkunde gold in het bijzonder voor de medische specialismen, die zowel voor diagnostiek en therapie als voor de specialistische verpleging op aangepaste ziekenhuisaccommodatie waren aangewezen.

Tot die infrastructuur behoorden ook de voorzieningen van de ondersteunende specialismen, de laboratoria en de poliklinieken. Kinderziekenhuizen flankeerden sinds 1863 de eeuwenoude categorale instellingen voor krankzinnigen en zieke en gewonde militairen. Het Ooglijdersgasthuis te Utrecht was in 1858 het eerste ziekenhuis voor een orgaanspecialisme. Een hoofdstuk apart vormen de confessionele ziekenhuizen, die in het kader van de verzuiling een geweldige expansie doormaakten. In de eerste helft van de twintigste eeuw kende Nederland tientallen ziekenhuizen van joodse, katholieke, hervormde (diaconessenhuizen) of gereformeerde signatuur. Na 1974 werden zij onderdeel van de grote herschikking van de intraen extramurale gezondheidszorg, die onder druk van de economische ontwikkelingen en de gewijzigde situatie in een ontzuilde samenleving in gang werd gezet.

Literatuur
J.W.R. Tilanus, De vernieuwing der stedelijke ziekenhuizen te Amsterdam in de negentiende eeuw, Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde 51 (1907) I, 85112.
D. de Moulin, I.H. van Eeghen en R. Meischke, Vier eeuwen Amsterdams Binnengasthuis. Drie bijdragen over de geschiedenis van een gasthuis (Wormer: Inmerc, 1981).
M.J. van Lieburg, Het Coolsingelziekenhuis te Rotterdam (18391900). De ontwikkeling van een stedelijk ziekenhuis in de 19e eeuw (Amsterdam: Rodopi, 1986).

Terug naar de canon