35. Eijkman en het voedingsonderzoek (1896)

Een beriberi-onderzoeker wordt Nobelprijswinnaar

Christiaan Eijkman, bij zijn aantreden als hoogleraar hygiëne, medische politie en forensische geneeskunde in 1898 aan de Utrechtse universiteit.

Tot de verantwoordelijkheden van de Nederlandse overheid voor haar koloniën behoorde ook de geneeskundige verzorging van de inheemse bevolking en van de Nederlanders die zich daar gevestigd hadden of er tijdelijk waren gestatio neerd. Naast de militairgeneeskundige organisatie en voorzieningen fungeerde een burgergenees kundige dienst waaraan in NederlandsIndië tientallen Nederlandse artsen waren verbonden.

In de berichtgeving over de ziekten waar zowel burgers als militairen hadden te lijden, begon tegen het einde van de negentiende eeuw het cijfer van de beriberi tot onrustbarende hoogte te stijgen. Het gaat hier om een ernstige neuro logische aandoening (polyneuritis), die ook het hartritme verstoort, wat uiteindelijk tot de dood door hartfalen kan leiden.

De medische weten schap zag zich voor de dringende opgave geplaatst de mysterieuze oorzaak van deze ziekte te achter halen en zo behandeling en preventie mogelijk te maken. gezocht in de richting van een bacteriologische Behalve een enkeling die dacht dat beriberi een infectie.

Het onderzoek van de voeding kreeg in de jaren dertig een belangrijke impuls vanuit de fysiologische chemie en biochemie. In het Laboratorium voor Physiologische Chemie van de GemeenteUniversiteit van Amsterdam werkte in die jaren de hoogleraar Barend C.P. Jansen, die als autoriteit op het terrein van de voedingsleer werd beschouwd.

De lotgevallen van het onderzoek, met vergiftiging moest zijn, werd de oorzaak vooral Christiaan Eijkman (18581930) in een hoofdrol, vormen een spannend relaas waarvan alleen de hoofdmomenten kunnen worden vermeld: de toevallige bevinding dat kippen verschijnselen van beriberi vertoonden nadat zij met andere (gepelde) rijst waren gevoerd; de ontdekking van Eijkman – gepubliceerd in het Geneeskundig Tijdschrift voor NederlandschIndië (1896) – dat de ziekteoorzaak in het vliesje van de rijstekorrel moest zitten; de bijdrage van Adolphe G. Vorderman die het effect van gepelde rijst op Javaanse gevangenen onderzocht, en vooral het inzicht van Eijkmans assistent Gerrit Grijns dat het vliesje een essentiële factor bevatte voor de stofwisseling.

Eenmaal op dit laatste punt aanbeland, zouden andere onderzoekers de aard van deze stof weldra ontrafelen als het vitamine B1 (thiamine). In 1929 besloot het Nobelprijscomité twee hoofdrolspelers in het vitamineonderzoek te onderscheiden met de Nobelprijs voor Geneeskunde. Dat Eijkman hierbij alle eer kreeg voor de oplossing van het beriberivraagstuk was naar het oordeel van velen onterecht: als de Nobelprijs al bedoeld was om het vitamineonderzoek te onderscheiden, dan zou Grijns de eerste rechthebbende zijn geweest.

Vergelijkbaar met de geschiedenis van de beriberi is het onderzoek door Nederlandse medici naar de oorzaak van de coeliakie, een ernstige aandoening van de dunne darm bij kinderen. In 1950 beschreef de kinderarts Willem Karel Dicke (1905-1962) in zijn proefschrift dat de ziekte werd veroorzaakt door een overgevoeligheid voor gluten in sommige graansoorten, zodat een glutenvrij dieet bij deze patiënten uitkomst biedt.

Literatuur
B.C.P. Jansen, Het levenswerk van Christiaan Eijkman (Haarlem: Erven Bohn, 1959).
K.J. Carpenter, Beriberi, white rice and vitamin B. A disease, a cause and a cure (Berkely: University of California Press, 2000).

Terug naar de canon