38. Organon en insuline (1923)

Wetenschap en industrie

De grondleggers van Organon, een Nederlandse farmaceutische fabriek die uitgroeide tot een wereldconcern. V.l.n.r. Marius Tausk, directeur en later de eerste hoogleraar endocrinologie, en de gebroeders Mau(rits) en Saal van Zwanenberg, eigenaren van de onderneming.

In 1921 slaagden de Canadese onderzoekers Frederik Banting en Charles Best erin een werkzame stof aan te tonen in pancreasextract. Al langer was bekend dat de alvleesklier buiten het pancreassap een stof maakt die noodzakelijk is voor een normaal verloop van de suikerstofwisseling.

Banting en Best toonden aan dat het mogelijk is de werkzame stof te isoleren voordat deze wordt afgebroken. De stof (later insuline genoemd) zou van groot belang blijken in de strijd tegen diabetes. Niet lang daarna slaagde de Amsterdamse farmacoloog Ernst Laqueur (18801947) erin het eerste insulinepreparaat te bereiden.

In Saal van Zwanenberg, eigenaar van een slachtfabriek in Oss, vond Laqueur de partner die in staat en bereid was het procedé op grote schaal toe te passen. Dagelijks werden in zijn fabrieken 350 koeien en 2000 varkens verwerkt. Het slachtafval werd gebruikt als grondstof voor vele producten, waaraan nu ook insuline kon worden toegevoegd.

In 1923 werd de ‘N.V. Organon ter bereiding van orgaanpreparaten op wetenschappelijke grondslag’ opgericht. Laqueur werd niet alleen adviseur maar volwaardig compagnon van het nieuwe bedrijf. De samenwerking tussen de hoogleraar en de slagerfabrikant werd een groot succes, zowel wetenschappelijk als commercieel. In relatief korte tijd groeide Organon uit tot een van de belangrijkste producenten van hormoonpreparaten ter wereld.

Bericht in het Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde (12 juni 1937) over de ‘hormooncursus’ van de Firma Organon.

Aanvankelijk lag het accent nog op de extractie van hormonen, later werd – met progesteron – een eerste stap gezet in de richting van synthetisch bereide hormonen. Dit opende een geheel nieuw terrein, zowel voor de wetenschap als voor de farmaceutische industrie.

Organon leverde een belangrijke bijdrage aan het ontstaan van een nieuwe medische subdiscipline, de endocrinologie. Het bedrijf gaf een aan deze discipline gewijd tijdschrift uit (Het hormoon) en organiseerde artsencursussen. In 1947 werd de Nederlandse vereniging voor endocrinologie opgericht. Negen jaar later werd te Utrecht een bijzondere leerstoel voor de endocrinologie gevestigd.

Marius Tausk, wetenschappelijk directeur van het laboratorium in Oss en redacteur van Het hormoon, werd benoemd. Met de oprichting van Organon had een nieuw fenomeen zijn intrede gedaan: de wetenschappelijke entrepreneur. De samenwerking tussen Laqueur en Zwanenberg zorgde voor een optimale combinatie van wetenschappelijke expertise en winststreven.

Aan het eind van de twintigste eeuw was er ook wel kritiek te horen op dergelijke samenwerkingsverbanden, vooral in die gevallen waarin de onderzoeksagenda van de wetenschap leek te worden bepaald door de commerciële belangen van de industrie. De ironie wil dat de overheid universiteiten tegenwoordig actief oproept tot ‘maatschappelijke validering’ van hun onderzoek.

Literatuur

M. Tausk, Organon. De geschiedenis van een bijzondere onderneming (Nijmegen: Dekker en Van de Vegt, 1978).
J. Liebenau, Medical science and medical industry. The formation of the American pharmaceutical industry (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1987).
N. Oudshoorn, The making of the hormonal body. A contextual history of the study of sex hormones 19231940 (Amsterdam, 1991).

Terug naar de canon