39. het narcosetoestel van Zaaijer (1923)

Nieuwe mogelijkheden in de strijd tegen pijn

De Leidse hoogleraar chirurgie Johannes H. Zaaijer, pionier van de Nederlandse longchirurgie en pleitbezorger van de lachgasnarcose.

De ontdekking van de algehele anesthesie of narcose door toediening van ether (1846) of chloroform (1847) vond spoedig navolging in de Nederlandse heelkunde, evenals het gebruik van de lokale en regionale anesthesie met cocaïne die sinds 1884 in zwang raakten.

Naast ether en chloroform was ook lachgas als narcose middel bekend, maar de toepassing hiervan liet in Nederland lang op zich wachten. De eerste Nederlandse ‘narcoloog’ Theodoor Hammes propageerde het middel – gebruikt in combinatie met zuurstof – in zijn boek De narcose (1906), maar zonder veel resultaat.

De doorbraak kwam in de jaren twintig in de Leidse chirurgische kliniek, waar de hoog leraar Johannes Henricus Zaaijer (18761932) zich intensief bezighield met de verbetering van de narcose en narcosetechnieken. Niet alleen introduceerde hij in 1923 als eerste in Nederland lachgas als standaardanesthesie in zijn kliniek, maar ook ontwikkelde hij in 1924 een toestel dat ‘overdruknarcose’ mogelijk maakte.

Door de uitademingsgassen tegen een bepaalde weerstand af te voeren, kon bij operaties in de borstholte worden voorkomen dat de longen zouden ‘dichtklappen’. Het gebruik van dit toestel maakte een verdere ontwikkeling van de thoraxchirurgie, in het bijzonder de longchirurgie, mogelijk.

Het toestel van Zaaijer in de verbeterde uitvoering van Willem Cornelis Meiss, die in 1924 promoveerde op De lachgasnarcose in de heelkunde.

Zaaijer zelf maakte naam met zijn succesvol uitgevoerde operaties aan de slokdarm. Ook op het terrein van de vaatchirurgie toonde Zaaijer zijn grensverleggende inzichten en vaardigheden. Verrassend is dat – veel later – ook het probleem bij de mechanische ventilatie van kleine kinderen, verwant aan het probleem waarin Zaaijers toestel voorzag, door een Nederlandse medicus werd opgelost.

In 1960 bouwde de anesthesist Diederik H.G. Keuskamp (1915-1992) een apparaat dat in staat is om bij inademing positieve en bij uitademing negatieve druk te genereren. Officieel heette dit toestel de Amsterdam Infant Ventilator. In de wandeling sprak men over ‘de duim van Keuskamp’ omdat het net zo werkte als het met de duim open en dicht houden van een gaatje in de toevoerslang.

Pas na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde de anesthesie in Nederland zich tot een zelfstandig specialisme. De Engelse anesthesiste Doreen M.E. VermeulenCranch, in 1946 aangesteld bij de chirurgische kliniek van de GemeenteUniversiteit te Amsterdam, speelde hierbij de hoofdrol.

Zij verving de anesthesie met ‘het kapje’ door de intratracheale intubatie. Ze introduceerde de ‘balanced’ anesthesie waarbij een afgewogen gebruik wordt gemaakt van de trias anesthesie, analgesie en spierverslapping. Tevens zorgde ze ervoor dat operatiepatiënten onder toezicht van de anesthesist uit de narcose konden bijkomen (‘verkoeverkamer’).

Literatuur
J.J. de Lange e.a. (red.), Van aether naar beter. Veertig jaar Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie 19481988 (Utrecht: Bunge, 1988).
M. van Wijhe, From stupefaction to narcosis. A study of the development of inhalation anaesthesia in the Surgical Department of the Leiden Academic Hospital (proefschrift Leiden, 1991).
S.J. Snow, Blessed days of anaesthesia. How anaesthetics changed the world (Oxford: Oxford University Press, 2008).

Terug naar de canon