40 De planigraaf van van Ziedses des Plantes (1931)

Beeldvormingstechniek in de moderne geneeskunde

Bernard G. Ziedses des Plantes, zenuwarts en röntgenoloog.

In 1895 ontdekte de natuurkundige Wilhelm Conrad Röntgen (18451923) de later naar hem genoemde straling. Hij gaf zijn vinding direct een medische toepassing door de verkregen beelden vast te leggen op een gevoelige plaat (röntgenografie, Nobelprijs 1901).

Röntgens moeder kwam uit Amsterdam en zijn ouders woonden sinds 1848 in Apeldoorn, waar hij het lager onderwijs genoot om vervolgens in Utrecht de ambachtsschool te doorlopen. Toen bleek dat deze vooropleiding onvoldoende was om tot de Utrechtse universiteit toegelaten te worden, verhuisde Röntgen eerst naar Zwitserland en vervolgens naar Duitsland waar hij in Würzburg zijn beroemde ontdekking deed.

De toepassing van de röntgenstralen in de geneeskunde opende nieuwe mogelijkheden voor de medische diagnostiek, die van een geheel andere orde waren dan de fotografie waarvan sinds enkele decennia in de geneeskunde gebruik werd gemaakt. Een belangrijk nadeel van de röntgenfoto was echter dat alle lichaamsstructuren die met de röntgenstralen werden doorgelicht, op de gevoelige plaat werden geprojecteerd en er dus sprake was van een stapeling van beelden.

Aan de ontwikkeling van de techniek waarmee slechts één laag zichtbaar werd gemaakt, leverde Bernard George Ziedses des Plantes (1902-1993) een cruciale bijdrage door de constructie van 90 Canon van de geneeskunde in Nederland een toestel waarbij stralingsbuis en beeldplaat wisselende posities konden innemen.

Afbeelding van de ‘planigraaph’ in het proefschrift (1934) van B.G. Ziedses des Plantes. De belangrijkste onderdelen zijn de röntgenbuis (3) en het statief (2), dat met een lange hendel (9) kon worden rondbewogen. Met een hefboom (4) kon met behulp van het statief de cassette voor de röntgenfoto (6) worden verschoven.

Ziedses was toen werkzaam als assistent in de PsychiatrischNeurologische Kliniek te Utrecht, hetzelfde instituut waar Hendrik Willem Stenvers (1889-1973) in 1917 een methode ontwikkelde om met röntgenstralen het rotsbeen zichtbaar te maken (‘stenversprojectie’).

Op 17 oktober 1931 publiceerde Ziedses zijn vinding in het Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde onder de titel ‘Een bijzondere methode voor het maken van röntgenfoto’s van schedel en wervelkolom’. Ziedses zelf noemde zijn techniek ‘planigraphie’; internationaal koos men uiteindelijk (1962) voor de term ‘tomografie’. Beeldvormende technieken zijn een steeds belangrijker rol gaan spelen in de geneeskunde.

Behalve door technische verbeteringen en het gebruik van contrastmiddelen en isotopen werd deze ontwikkeling vooral mogelijk gemaakt door de verwerking en bewerking van digitale opnames door computers. In 1969 deed de CT (computertomografie)scan zijn intrede (Nobelprijs 1979). Bij de ontwikkeling van de apparatuur voor computertomografie heeft Philips Medische Systemen een leidende rol gespeeld.

Beeldvorming met behulp van geluid (echografie) en magnetische resonantie (MRI) completeert het diagnostische arsenaal dat de huidige arts ter beschikking staat. Deze ontwikkeling heeft overigens ook een keerzijde, waarbij de vertechnisering van de geneeskunde ter discussie wordt gesteld, het gevaar van overdiagnostiek wordt gesignaleerd en de financieeleconomische gevolgen worden belicht.

Literatuur
B.G. Ziedses des Plantes, Een bijzondere methode voor het maken van Röntgenphoto’s van schedel en wervelkolom, Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde 75 (1931) 5218-5222.
Selected works of B.G. Ziedses des Plantes (Amsterdam: Exerpta Medica, 1973).
A. de Knecht-Van Eekelen, J.F.M. Panhuysen en G. Rosenbusch (red.), Door het menschelijke vleesch heen. 100 jaar radiodiagnostiek in Nederland, 18951995 (Rotterdam: Erasmus Publishing, 1995).

Terug naar de canon

Ziet u geen reactieformulier? Reacties. (2)

"Graag reageer ik puntsgewijs op de reactie van de heer K.J. Simon. De opmerking over de Nobelprijs van Röntgen is geen correctie, maar een aanvulling die voor de erkenning van zijn ontdekking geen betekenis heeft.
De 'ambachtschool' als van de Technische School in de specifieke opzet die Gerrit Jan Mulder er te Utrecht aan gaf, associeert bij de heer Simon blijkbaar met het niveau van het lager beroepsonderwijs van een eeuw later.
Ik wilde slechts de ingewikkelde geschiedenis van MTS en HTS buiten beeld laten en mij kortheidshalve beperken tot de categorie van de ambachtelijke c.q. technische opleidingen. Voor wie er meer over wil lezen zie H.W.
Lintsen (red.), Geschiedenis van de techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800-1890. Deel V. Techniek, beroep en praktijk
(Zutphen: Walburg Pers, 1994). Dat de CT-scan in 1969 zijn intrede deed verwijst naar het moment dat Godfrey Hounsfield en James Ambrose de idee van de CT-scan experimenteel beginnen uit te werken (zie British medical Journal 22 april 2006, p. 977: 'in 1969 the development work began on what was to become the first computed tomography scanner ...'). De verdere ontwikkeling, waarbij de introductie in de kliniek begin jaren zeventig uiteraard van betekenis was, is hier binnen het venster vanzelfsprekend buiten beschouwing gelaten. De verwijzing naar de Nobelprijs
1979 leek me meer dan voldoende. Dat Philips relatief laat bij de ontwikkeling betrokken was is opnieuw een aanvullende mededeling, geen correctie van wat in het venster staat. En dat de radiologie het voorbeeld bij uitstek levert van vertechnisering en overdiagnostiek in de geneeskunde, wordt door de inzender nog eens onderstreept. Van 'zoveel onzorgvuldigheden', de bewering waarmee de reactie krachtig opent, is naar mijn bescheiden mening dus geen sprake. Correcties zijn overigens altijd welkom; vor aanvullingen bieden de korte teksten van de vensters in de Canon oneindig veel mogelijkheden."

Prof.dr. Mart J. van Lieburg, Zwolle - 24-12-2009 10:45

"Jammer dat er zoveel onzorgvuldigheden in staan. Rontgen kreeg de Nobelprijs voor de physica. De indruk wordt gewekt dat hij die voor de geneeskunde of de rontgenografie kreeg. Hij bezocht niet de ambachtschool, maar de door GJ Mulder opgezette Technische School, een opleiding van een geheel ander kaliber.De Ct scan deed niet in 1969 zijn intrede, maar in 1972/73. Philips is relatief laat bij de ontwikkeling ervan betrokken. Vertechnisering en overdiagnostiek zijn kenmerkend voor de gehele geneeskunde, de radiologie wordt vaak als prototype genomen. "

K.J. Simon, LIEMPDE - 10-12-2009 17:58