41. De verzetsorganisatie ‘Medisch Contact’ (1941)

Arts-zijn in oorlogs- en bezettingstijd

De penning van de artsenverzetsorganisatie ‘Medisch Contact’ (ontwerper L.O. Wenckebach), uitgegeven in 1946. Het hakenkruis wordt door een esculaap gebroken. Het randschrift luidt: ‘Alleen een vrij man kan een goed geneesheer zijn’.

De Duitse bezetting van Nederland was ruim één jaar oud, toen de leden van de Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (NMG), waarvan vrijwel alle bijna zevenduizend artsen lid waren, in juni 1941 werden geïnformeerd over de benoeming van een Duitse commissaris (Verwalter) tot adviserend lid van het hoofdbestuur.

Zijn speciale opdracht was onder meer de voorbereiding van de oprichting van een Artsenkamer naar Duits model en het regelen van de ‘Ausschaltung’ van joodse artsen. Inmiddels circuleerde er al een eerste anonieme oproep om massaal de NMG te verlaten, prompt gevolgd door een tweede, waaraan inderdaad op grote schaal gehoor werd gegeven.

Eind december 1941 werden de restanten van de Maatschappij geliquideerd en was de oprichting van de Artsenkamer onder leiding van enkele collaborerende artsen een feit. Wat de Duitsers niet wisten maar wel vermoeden, was dat het verzet van de Nederlandse artsen tegen de Duitse maatregelen op medisch terrein al sinds 24 augustus 1941 tijdens een bijeenkomst op het station van Zutphen volgens een strakke hiërarchie was georganiseerd.

Aan de top stond een bestuur (Centrum) en aan de basis de aangesloten artsen, met daartussen een uitwaaierend netwerk van districts en groepsvertrouwensmannen en zogeheten ‘estafettes’.

De estafetteberichten waren het cement van ‘Medisch Contact’: door deze berichten instrueerde ‘het Centrum’ hoe de aangesloten artsen zich dienden te gedragen. Het estafettebericht dat is afgebeeld verscheen eind november 1941.

De kracht van de organisatie werd bepaald door estafetteberichten, waarin het Centrum de basis informeerde, adviseerde en niet zelden ook decreteerde wat haar te doen stond om het collectieve verzet van de artsen vorm te geven.

De naam ‘Medisch Contact’ verwees naar deze cruciale rol van de estafetteberichten. Bij herhaling werden er modelbrieven opgesteld die vervolgens door duizenden artsen gelijktijdig aan Duitse instanties werden verstuurd. Eind maart 1943 werd met overweldigend resultaat opgeroepen de bevoegdheid als arts neer te leggen ter voorkoming van inlijving bij de Artsenkamer.

De publieke uiting van dit protest, namelijk het afplakken van het woordje ‘arts’ op het naambord, gaf deze actie bekendheid als de bordjesactie of ‘KlebeAktion’. Ook de protestbrieven die het Centrum van ‘Medisch Contact’ rechtstreeks verstuurde naar de Rijkscommissaris, maakten diepe indruk op het grote publiek. Dankzij al deze acties wisten de Nederlandse artsen zich stelselmatig te onttrekken aan de opgelegde medewerking aan onderdrukkende maatregelen, zoals de ‘Arbeidseinsatz’, verplichte keuringen en aanmelding van schot en steekwonden.

De artsenverzetsorganisatie ‘Medisch Contact’ neemt daarmee een unieke positie in te midden van het verzet in Nederland tegen de Duitsers, en heeft ook bij de beroepsgenoten in andere landen bewondering en waardering geoogst.

Literatuur
Ph. de Vries, 1941- MC - 1945. Geschiedenis van het verzet der artsen in Nederland (Haarlem: Tjeenk Willink, 1949).
J. Verdoorn, Arts en oorlog. Medische en sociale zorg voor militaire oorlogsslachtoffers in de geschiedenis van Europa. Tweede druk, bewerkt onder redactie van B. Hengeveld, M.J. van Lieburg, J. Moll en J.M.P. Weerts (Rotterdam: Erasmus Publishing, 1995).

Terug naar de canon