44. De Excerpta medica (1947)

Medische informatica op weg naar evidence-based medicine

Aankondiging van de uitgave van Excerpta medica in Medisch Contact van 24 juni 1947.

De veelal monumentale uitgaven van de medische werken van auteurs uit de Klassieke Oudheid, Middeleeuwen of Renaissance, de hand en leerboeken voor medicinae doctores, chirurgijns en vroedvrouwen, de anatomische atlassen en herbaria, de thematische geschriften en academische beschouwingen vormden tot het midden van de negentiende eeuw in al hun uiterlijke en inhoudelijke verscheidenheid het reservoir van wetenschappelijke en praktische kennis van de medische wereld.

Aan de productiekant van dit reservoir speelden grote algemene uitgevershuizen, zoals Elzevier, Luchtmans en Waesbergen een belangrijke rol. Daarnaast waren er tal van kleinere en meer gespecialiseerde uitgeverijen.

Aan de consumentenkant vormden zich institutionele bibliotheken om de Nederlandse geneeskunstbeoefenaren aan te reiken wat zij in hun eigen particuliere boekerij niet onder handbereik hadden. In de achttiende, begin negentiende eeuw breidde de medische literatuur verder uit door de komst van een groot aantal periodieken.

Om op deze veelheid zicht te kunnen houden verschenen bibliografische naslagwerken, soms voorzien van uitvoerige excerpten. Het lijkt een geweldige sprong, maar los van de grote, zowel inhoudelijke als organisatorische veranderingen in de medische wetenschappen, en los van de exponentiële groei van de medische literatuur, waren de structurele en principiële problemen van de medische informatievoorziening in het midden van de twintigste eeuw dezelfde als twee eeuwen tevoren.

Ook de veelgeprezen subject catalogue (1879), cumulative index (1916) en index medicus (1927) van de National Library of Medicine verschilden in opzet niet wezenlijk van de vroege bibliografische werken.

In 1994 werd het Dutch Cochrane Centre opgericht, met als doel ‘to stimulate and support evidencebased medicine activities in the Netherlands to help professionals and consumers to make wellinformed decisions about health care’.

In die situatie was het initiatief van drie Amsterdamse hoogleraren (onder leiding van M.W. Woerdeman) om enige honderden gezaghebbende geneeskundigen uit veertig landen als redacteur en nog eens drieduizend specialisten als referent van tweeduizend medische tijdschriften te mobiliseren een ongelooflijk stoutmoedige stap. Doel was de uitgave van ‘a complete monthly abstracting service of the world medical literature comprising 15 sections and covering the whole field of theoretical and clinical medicine’.

Sindsdien zijn de Excerpta medica, zoals de overkoepelende titel luidde, niet meer weg te denken uit de internationale naoorlogse medischwetenschappelijke communicatie en literatuur. In 1963 kwam de onderneming onder leiding van de neurochirurg Pierre Vinken, die het in 1971 verkocht aan de uitgeverij Elsevier. Excerpta medica werkte toen al met elektronische dataverwerking.

Spoedig volgde de computerisering en digitalisering die in de samenleving als geheel en in de wetenschappelijke informatievoorziening in het bijzonder een totale omwenteling hebben gebracht. Literatuuronderzoek, inmiddels een vereiste van de evidencebased medicine, is zonder internet ondenkbaar geworden.

Literatuur
S. Adams, Medical bibliography in an age of discontinuity (Chicago: Medical Library Association, 1981).
P. Frentrop, Tegen het idealisme. Een biografie van Pierre Vinken (Amsterdam: Prometheus, 2007). 118 Canon van de geneeskunde in Nederland

Terug naar de canon