46. De tank van Boerema (1959)

De laatste barrières van de chirurgie geslecht

Ite Boerema, in 1962 geschilderd door W.G. Hofker als hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam.

Dankzij de verbeterde narcose en asepsis had de chirurgie sinds de eeuwwisseling een enorme vlucht genomen. Via de bekkenholte (gynaecologie en urologie) en de buikholte (maagdarmchirurgie) had het lancet inmiddels ook de ruimten van borst (longen slokdarmchirurgie) en hoofd (neurochirurgie) bereikt.

Door de verbetering van apparatuur en instrumentarium, door standaardisatie van bestaande en ontwikkeling van nieuwe chirurgische technieken, maar vooral door de invoering van de bloedtransfusie (toen nog een chirurgische ingreep) en de intensivering van de postoperatieve zorg werden de chirurgische indicaties verruimd, kon er nog verfijnder en gedurfder worden geopereerd en werden de operatieresultaten aanzienlijk verbeterd.

Aan de basis van de naoorlogse chirurgie in Nederland staat een hooglerarentrio dat de schakel vormt tussen de heelkunde in het interbellum die hierboven werd getypeerd en de supergespecialiseerde en geavanceerde chirurgie uit de decennia rond de millenniumwisseling. Leendert D. Eerland (1897-1977) vervulde die rol te Groningen, Johannes F. Nuboer (1900-1979) te Utrecht en Ite Boerema (1902-1980) te Amsterdam.

De ‘tank van Boerema’ in het Wilhelmina Gasthuis van Amsterdam.

Boerema had onder Eerland gewerkt, voor hij in 1946 werd benoemd en de leiding kreeg over de afdeling chirurgie in het Wilhelmina Gasthuis te Amsterdam. Van de drie was hij niet alleen de productiefste publicist, maar ook de meest vernieuwende operateur: door toepassing van de onderkoeling (hypothermie) bij hartoperaties, het gebruik van verwarming (hyperthermie) bij de behandeling van tumoren, de invoering van nieuwe technieken en hulpmiddelen zoals de anastomoseknoop bij maagdarmoperaties (‘de knoop van Boerema’), en de ontwikkeling van de hyperbare geneeskunde door de constructie van ‘de tank van Boerema’ in 1959.

Deze tank biedt de mogelijkheid om patiënten onder overdruk te behandelen, waarbij de opname van zuurstof is verhoogd (HBO, hyperbaric oxygen therapy). Aanvankelijk was de tank bedoeld om (open)hartoperaties mogelijk te maken, maar na de invoering van de hartlongmachine (1972) beperkte de doelgroep zich vooral tot duikers met caissonziekte, patiënten met gasgangreen of koolmonoxidevergiftiging, en later ook radiotherapeutisch behandelde patiënten met stralingsschade.

De tank van Boerema is een relict uit de naoorlogse chirurgie in Nederland en heeft vooral historische waarde door zijn symboolfunctie. De antibiotica, anticoagulantia, immunosuppressiva en cytostatica, de nieuwe mogelijkheden van de anesthesie en het gebruik van beeldvormende technieken waren belangrijke factoren voor het succes van de naoorlogse chirurgie.

Maar minstens zo belangrijk was de overgang van de vroegere solistisch werkende chirurg naar het chirurgisch team en de inkadering van de chirurgie in het medische denken over homeostase en pathofysiologie dat bij uitstek zichtbaar werd op de afdelingen voor intensieve zorg.

Literatuur
I. Boerema e.a., Moderne chirurgie en haar uitkomsten, Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde 94 (1950) 10571069.
I. Boerema, Chirurgische historiën (Assen: Van Gorcum, 1976).
Ch. Lawrence, Medical theory, surgical practice. Studies in the history of surgery (Routledge, 1992).

Terug naar de canon

Ziet u geen reactieformulier? Reacties. (1)

"Prachtige tijd, een man die van de OK een theater maakte en zich daar een groot acteur toonde. Vindingrijke geest,maar zijn ideeen werden ingehaald door moderne technieken en dat is maar goed ook want "achter de Bühne" was veel leed. "

M.Bakker, Amsterdam - 23-12-2009 07:15