Chirurg in Ghana - Draaiing van de darm

In de tropen komt volvulus van het sigmoïd, een levensbedreigende afwijking, veel meer voor dan in westerse landen. Dat wordt toegeschreven aan het lange mesenterium van de darmen dat zich niet alleen bij planteneters als schapen ontwikkelt,  maar kennelijk ook bij Afrikanen met een voornamelijk vegetarisch dieet. Iedereen die in Afrika opereert, heeft dat wel eens opgemerkt en gezien hoe gemakkelijk een appendix zich in een linker inguïnale breuk kan bevinden.

In de jaren zeventig had ik in twee jaar ongeveer acht gevallen van sigmoïd volvulus gezien. De patiënten overleefden deze afwijking met of zonder operatie zelden. Een gangreneus sigmoïd diep in het kleine bekken was zeker voor een jonge tropenarts een beetje te veel van het goede.

Eenmaal liep het echter wel goed af. Dat was toen ik waarnam voor een ander ziekenhuis. Een zeventigjarige man met alle tekenen van een volvulus werd binnen­ gebracht. De buikwand was gespannen als een drumvel en gaf bij percussie ook het bijbehorende geluid. Ik sprak een spoedoperatie af en kwam wat later de operatiekamer binnen, waar ik de patient op de operatietafel aantrof met zeker vijftien mensen om zich heen. Eén van hen was druk aan het schrijven. Ik vroeg wat er gaande was.

Er werd mij duidelijk gemaakt dat de schrijver ten overstaan van de familie ‘the last will’ uit de mond van de patient met de bolle buik optekende. Een opmerkelijke situatie, vond ik toen, ook al omdat de familie, zonder mijn records betreffende deze operatie te kennen, de ernst van de situatie goed inschatte. De man werd geopereerd. Gelukkig bleek de darm niet gangreneus, maar slechts getordeerd en geïnfiltreerd te zijn. Een stuk tuinslang - via de anus door de teruggedraaide darm gelegd en drie dagen laten zitten - deed het verdere werk.
 
Uit mijn chirurgische opleiding en de periode als chirurg in Nederland, herinner ik me slechts eenmaal een dergelijke afwijking te hebben gezien. Het betrof een kunstschilder van zeventig jaar die dit had ontwikkeld tijdens de vernissage van de tentoonstelling van zijn gehele oeuvre. Normaal was hij altijd alleen in zijn atelier.

Dan voelde hij zich vrij om eventuele opkomende échappées de vrije loop te laten. Maar met de grote belangstelling voor zijn uitgebreide expositie en zijn voortdurend gewenste aanwezigheid kwam hij in de problemen. Het buikoverzicht was overduidelijk. Een dikke slang die werd opgevoerd zonder de buik te openen, loste het probleem voor hem op en liet mij achter met een fors hygiënisch probleem.

Nu, in de laatste elf jaar in Ghana, zie ik de afwijking zo’n drie tot vier keer per jaar. Het betreft steeds mannen van boven de zestig, vaak in uitgedroogde conditie. Als er sprake is van slechts distensie van de buik en niet van acute symptomen die opening vergen, gebruiken we tegenwoordig eerst de rectoscoop. Via de scoop proberen we tot draaiing te komen. Meestal lukt het dan de stenose te passeren met een dikke slang met vaseline, die geen andere kant op kan dan recht vooruit. Als het gelukt is, zijn dokter en patiënt bijna even gelukkig.

Het is in de regel moeilijk te verkopen dat er nog een operatie moet volgen na een week ofzo, om recidieven te voorkomen. Het risico daarop wordt in de literatuur nogal hoog geacht. Vervolgens komt de familie dan met een keurig getikte brief met de boodschap dat ze je hartelijk danken voor de goede behandeling, maar dat wegens finan­ciële redenen de familie wenst dat vader - tegen dokters­advies in - wordt ontslagen.
De oude man is afhankelijk van de kinderen. Wat wil men aan hem spenderen? Sommige patiënten komen binnen een half jaar terug met een recidief volvulus en ondergaan dan de hele procedure opnieuw.

Het hoofd van de familie zegt: ‘Now we will not joke again’, en stemt vervolgens in met de operatie. Maar naar mijn gevoel moeten er veel meer patiënten zijn die bij de tweede keer in de problemen komen. Waar zijn ze?

Harry H.J. Wegdam, chirurg in Techiman, Ghana
Beeld: Harry Wegdam

Klik hier voor het PDF van dit artikel