49. De affaire-Dennendal (1974)

Van zelfontplooiing naar zelfbeschikking

De psycholoog Carel Muller, sinds 1969 directielid van Dennendal.

Op 3 juli 1974 werd een eind gemaakt aan een experiment in de zorginstelling voor zwakzinnigen Dennendal in Den Dolder. Een 120 man sterke politiemacht was met overvalwagens en een waterkanon gekomen om het personeel te arresteren, de bewoners te herhuisvesten en de instelling te sluiten. Het was de dramatische climax van een affaire die al sinds 1971 sleepte.

De maatschappelijke beroering die een artikel in De Telegraaf had teweeggebracht, wijst erop dat het ging om veel meer dan een experiment in de zwakzinnigenzorg. De ‘Dennendalaffaire’ was een nationale kwestie van grote betekenis. Op het spel stond niets minder dan de status van de wetenschap en die van professionele deskundigen.
De affaire geldt daarom als symbool voor de herbezinning op de Nederlandse cultuur in de late twintigste eeuw.

In 1969 was de psycholoog Carel Muller – lang haar, volle baard, spijkerpak – benoemd tot directeur van Dennendal. Onder invloed van het werk van kritische psychiaters zoals Ronald Laing en Jan Foudraine had hij Dennendal hervormd tot een democratische leefgemeenschap waar zelfontplooiing centraal stond. Verstandelijk gehandicapten – in Dennendal ‘pupillen’ genoemd – mochten niet als ‘ziek’ worden gediskwalificeerd en geïsoleerd.

Voorpagina van De Dennendalstrip (1976) door Hans J. Grimm. Carel Muller is hier afgebeeld tussen de theetuin en rechts de boot waarmee een groep bewoners een tochtje op het IJsselmeer maakte.

In plaats daarvan moest hun groep worden ‘verdund’ met hulpverleners en gewone burgers, met wie ze simpelweg ‘mens’ moesten zijn. ‘Gewone’ mensen – die in hun jacht op status, macht en inkomen van zichzelf vervreemd zouden zijn geraakt – konden nog veel leren van de authenticiteit van de zwakzinnige. Muller en zijn team vormden daarmee de belichaming van de idealen van de jaren zestig.

In die hoedanigheid lokten ze heftige emoties uit, zowel positieve als negatieve. Een eerdere crisis had het team nog overleefd, maar in 1974 werd besloten tot beëindiging van het experiment. De naoorlogse zorg is wel geschetst als een opvolging van regimes: van geleide zelfontplooiing in de jaren vijftig via spontane zelfontplooiing in de jaren zeventig naar zelfbeschikking in de jaren negentig.

In de eerste fase waren deskundigen behulpzaam bij de aanpassing aan de maatschappij, terwijl in de tweede fase (bij voorkeur niet formeel geschoolde) hulpverleners behulpzaam waren bij het afwerpen van maatschappelijke belemmeringen. In de derde periode ten slotte moest het individu juist mondig en autonoom worden om zich te kunnen handhaven in een liberale, op de markt georiënteerde samenleving.

Hulpverleners stelden zich daarbij dienstbaar op, terwijl de ‘cliënt’ door wetgeving werd beschermd tegen paternalisme. Tegenwoordig vragen sommigen zich af of daarmee toch niet iets is verloren gegaan.

Literatuur
E. Tonkens, Het zelfontplooiingsregime. De actualiteit van Dennendal en de jaren zestig (Amsterdam: Bert Bakker, 1999).
G. Blok, Baas in eigen brein. ‘Antipsychiatrie’ in Nederland, 19651985 (Amsterdam: Nieuwezijds, 2004).

Terug naar de canon

Ziet u geen reactieformulier? Reacties. (2)

"heb zelf op Dennendal gewerkt. Maar ben nu ten gevolge van hersenbloeding en parkinson zelf hinkelpinkel geworden.
Gewoon samen mens zijn
Hans Bogers
-070-3462217 zie ook www.nieuw-dennendal.nl voor TV opnames"

hans boger, wassenaar - 15-10-2010 11:46

"Ben het grotendeels wel eens met de tekst, maar heb toch enkele kanttekeningen. Het verhaal reflecteert wel erg het jargon van de jaren '90. In de jaren '60 en '70 werd niet zozeer gesproken over zelfontplooiing en zelfbeschikking. Een sleutelwoord was 'democratisering'. Een bekende leuze was 'drop in, drop out', die impliciet betrekking had op softdrugsgebruik (Jimi Hendrix: are you experienced?'. Termen als 'carrière' en 'ambitie' hadden een negatieve klank.
Voor meer informatie over deze en andere zaken betreffende Dennendal zie de website www.nieuw-dennendal.nl "

Hans Grimm, Amsterdam - 10-04-2010 12:12