Deelnemersbias

Geleerde activisten die tabak verdedigden werden handelaars in misleiding genoemd. Ze hadden anders een punt: rokers zijn niet gelijk aan niet-rokers. Eén van hun voormannen was Sir Ronald Fisher, de belangrijkste biomedische wetenschapper van de twintigste eeuw. Fisher formuleerde de neo-Darwiniaanse synthese, ontwikkelde de moderne biostatistiek en de door randomisatie gecontroleerde trial. Zat Fisher in de zak van de tabaksindustrie? Deze stelling zegt meer over onze tijd van paranoia en graaizucht dan over Ronald Fisher. Fishers pijp was zijn beste vriend: die laat je niet vallen zonder bitter gevecht. Hij was zich sterk bewust van de vele gevaren van niet-experimentele vergelijkingen – de reden waarom hij de gerandomiseerde trial had ontwikkeld. Het vergde een reus van (bijna) zijn formaat, Sir Austin Bradford Hill, om Ronald Fisher definitief te begraven onder de bewijslast.

In de jaren 1950 bevestigde Hill dat je vanzelfsprekend geen gebruikers van enig griepmiddel kon vergelijken met niet-gebruikers, omdat dat een oneerlijke vergelijking was. Mensen die plichtsgetrouw een (preventief) middel nemen zijn gezond en gezondheidsbewust. Bij de mensen die daar geen zin in hebben, zijn niet alleen wielewalen die onbezorgd door de dagen buitelen, maar ook zieken, dronkaards, dementen, gekken, enzovoort. Deze oneerlijke vergelijking staat bekend als compliance bias, of deelnemersbias.

Deelnemersbias is de beste vriend van de handelaars in misleiding. Compliance bias diende om miljoenen gezonde vrouwen in de overgang hormoonvervangende therapie aan te smeren, wat tienduizenden het leven of de gezondheid heeft gekost. Trials begonnen het daadwerkelijke gebruik (compliance) van medicijnen te meten. Mensen die trouw placebo namen, hadden veel lagere risico’s op ziekte of sterfte dan mensen die hun placebo niet namen. Placebo is beter voor de gezondheid dan eender welke statine – als je het niet gerandomiseerd vergelijkt. Vervang placebo door griepvaccinatie, en je verkrijgt een onderzoekslijn in een academisch kwakzalvershol en een Gezondheidsraadrapport. In het Geneesmiddelenbulletin noemt Dick Bijl, een zeer beschaafde Nederlander, het onderzoek dat aantoonde dat griepvaccinnatie de totale sterfte met meer dan 50 procent deed dalen (tienmaal meer dan de totale griepsterfte) ‘controversieel’. Fisher zowel als Hill had vijftig jaar geleden dergelijke botte onzin gewoon weggehoond.

Wie lijken in de kast houdt,
kan niet verhinderen dat die stinken

Roel Coutinho, directeur van het RIVM, beklaagt zich over het dalende respect voor deskundigen. Ondervraagd over de griepvaccinatie, roept hij op tot een medische omerta om het vertrouwen te bewaren. Wie lijken in de kast houdt, kan niet verhinderen dat die stinken en dat de stank de internetfora bereikt.

Gerard den Heeten is directeur van het Landelijk Referentiecentrum voor Bevolkingsonderzoek Kwaliteitsborging & Optimalisatie van Borstkankerscreening, een van de vele referentie-, evaluatie-, informatie- en andere epibratiecentra die als kanker over de gezondheidszorg zijn uitgezaaid. Volgens deze Den Heeten kunnen vrouwen die ‘structureel’ deelnemen aan borstkankerscreening een daling van 50 procent van de borstkankersterfte tegemoet zien. Dit is waar, maar gebeurt evengoed bij het ‘structureel’ nemen van een placebo, wegens deelnemersbias: de beste vriend van de handelaar in misleiding.

In de enorme screeningstrials werden meer dan honderdduizend vrouwen meer dan een miljoen jaren gevolgd. Pseudo-experimenten tonen vergelijkingen tussen hele landen met verschillend beleid. Den Heeten verklaart het afwezige verschil in borstkankersterfte tussen Vlaanderen en Nederland, tussen opportunistische screening met zeer lage deelname en bevolkingsonderzoek met zeer hoge deelname, omdat deze opportunistische screening even goed is. Daar zijn we het gauw eens. Begraven, dus, dat hele bevolkingsonderzoek en zijn vele ambtelijke metastasen. Er houdt weer een lijk op met stinken, en je kan er heel veel dure chemotherapie mee kopen.

Luc Bonneux is epidemioloog

Alle bijdragen van de column Pinnekesdraad

Klik hier voor een PDF van dit artikel

Er zijn nog geen reacties bij dit bericht. Ziet u geen reactieformulier?

---

Meer columns: Hippocrates & co | Pinnekesdraad | Prikkels | Spraakmakers | Sub Rosa

Twee werelden | Uitbraak | Welbeschouwd | Zonder handschoenen