Het geweten voldoet niet

Op 1 juli 2010 is voormalig Belgisch Kongo (met een K) vijftig jaar onafhankelijk, nadat het ook vijftig jaar een Belgische kolonie is geweest. Voor 1908 was het als Kongo Vrijstaat privé-eigendom van Koning Leopold II, een land groter dan de oude Europese Unie zonder Scandinavië.

Dat het handjevol schorremorrie, uitgezonden door Leopold, dit enorme en ondoordringbare land heeft ontvolkt is een stadslegende. De toevloed van moderne geweren had heel Afrika gedestabiliseerd. Bevolkingen op drift zochten beschutting in het levensgevaarlijke woud. Epidemieën ontvolkten Afrika, waar mens en parasiet al heel lang ongemakkelijk samenleven.

De moraal van de kolonie was verlicht racisme. Negers waren een ondersoort, een darwiniaans tussenstation tussen de chimpansee en het superieure blanke ras. De blanke had echter wel de religieuze en morele plicht om de neger te verheffen. Dat was een grote menselijke sprong vooruit; in de negentiende eeuw roeiden blanke kolonisten de bevolkingen van de Nieuwe Wereld – Amerikanen en Aboriginals – nog actief uit in wat brutale genocidaire terreur was.

In het verlichte racisme was de snel groeiende medische macht van de tropenarts de militaire speerpunt. De schaarse artsen waren legerofficiers die steunden op laaggeschoold, maar efficiënt voetvolk. Kongo had de blotevoetendokter uitgevonden lang voor Mao. De kolonie had snel ontdekt dat je missionarissen op korte tijd heel wat praktische medische kennis kon bijbrengen. Effectieve medische zorg was het krachtigste verkoopsargument van de blanke godsdienst. Traditionele geneeskunde leverde hocus pocus, de God der blanken feiten. Dat trok ook bevlogen en begaafde zwarte mensen aan.

De Belgische missionaris kwam zelf nog uit een groot, arm boerengezin. Daardoor stond hij lichtjaren dichter bij de Afrikaanse boer dan de moderne ontwikkelingshelper. De sympathie was wederzijds, en al vroeg vonden begaafde Afrikanen hun weg naar deze sterk vereenvoudigde medische opleiding. Ze zouden de ruggengraat van een effectieve basisgezondheidszorg vormen tijdens de koloniale periode.

Geen frank stopte België ondertussen in de kolonie. Alles – tot de gordijnen en de tikmachines van het Brusselse ministerie van Koloniën – werd betaald door Kongo. Van iedere vier frank die we uit dit onmetelijk rijke land haalden, verdween er één in de diepe zakken van grote bedrijven en het Belgische koningshuis. Maar de andere drie gingen terug en zorgden voor een weergaloze bloei. De koloniale tijd was de gouden halve eeuw van Kongo. Erst das Fressen, dann die Moral. De moraal was vernederend, maar Fressen bracht de kolonie in overvloed. In 1960 was Kongo een modelstaat, met lagere scholen, een goed functionerende gezondheidszorg en drinkbaar water tot in de verste uithoeken. Zijn universiteiten behoorden tot de beste van Afrika.

Wat Congo (met een C) overkwam in de vijftig jaar na 1960 is genoegzaam bekend. De ramp die Haïti trof, trof een land dat de afgelopen vijftig jaar ook in Centraal-Afrika had kunnen liggen. Het werd er steeds slechter. In 1950 verdiende de inwoner van Haïti vijf dollar per dag, in 2007 nog drie. Op hetzelfde eiland leeft de inwoner van de Dominicaanse republiek elf jaar langer. Hij was even arm, kreeg vijf keer minder ontwikkelingshulp dan de Haïtiaan, maar verdient nu vijf keer meer.

Ontwikkelingshulp professionaliseerde en werd een perfide industrie die zichzelf in stand houdt met de verkoop van goede gewetens aan rijke donoren. Stuur dat goede geweten terug: het voldoet niet. We bakken er helemaal niets van, veel minder dan onze zo bespuwde koloniale voorgangers.

Luc Bonneux

PDF van dit artikel

Er zijn nog geen reacties bij dit bericht. Ziet u geen reactieformulier?

---

Meer columns: Hippocrates & co | Pinnekesdraad | Prikkels | Spraakmakers | Sub Rosa

Twee werelden | Uitbraak | Welbeschouwd | Zonder handschoenen