Neurosofie

Na lang talmen in de coulissen is het verschijnsel dan nu zonder enige gêne het toneel opgerend, of opgeduwd: neurosofie. Het gaat om een buiten de oevers treden van neurologische kennis waardoor toestanden die niks met neurologie te maken hebben worden ‘verklaard’ als neuronale gebeurtenissen.

Ik spreek van neurosofie, want de pretenties van de receptorbindingsprofielanalisten, fMRI-
lezers en synaps-chemici zijn niet gering. Bovendien beginnen deze pretenties gemeengoed te worden, hetgeen blijkt uit het feit dat ze doordringen tot in de dagbladjournalistiek. NRC Handelsblad bood onlangs twee ontmoedigende voorbeelden. Op 5 juli schreef Marjoleine de Vos in alle ernst dat elke vorm van moeizaam bevochten zelfkennis volstrekt belachelijk gemaakt wordt door neurowetenschappers.

‘Het zelfbewustzijn’, citeert zij de neurosofen, ‘is een verhalenfabriekje dat achteraf redeneringen verzint bij wat ons onbewuste brein heeft beslist.’ Op 9 juli is het weer raak, nu in een recensie van Sebastian Junger’s War, een boek waarin de schrijver volgens de recensent met een zeer overtuigend antwoord komt op de vraag waarom soldaten vrijwillig naar Irak en Afghanistan gaan. Alle daarover bestaande ideeën worden van tafel geveegd: wil geen kantoorbaan, houdt van actie, sociaal uitgekotst, verveling, kameraadschap, speelde altijd al met wapens, enzovoort. Nou vergeet ik bijna de grafrede-reden: omdat hij vrijheid en democratie wilde brengen in het Midden-Oosten. Maar goed, dit doet dus allemaal niet ter zake, want waarom doen (vooral) jongens dit, volgens de neurosoof? Omdat ze verslaafd zijn aan dopamine. ‘Dus als de mannen weer eens stierlijk verveeld rondlopen op hun post, hopend op een vuurgevecht, is dat omdat hun gebruikelijke dosis dopamine onder een kritieke grens is gezakt.’

Wat gaat hier fout? Ik bestrijd niet dat er sprake is of kan zijn van schommelingen in de hoeveelheid dopamine in een aantal synapsen en dat deze schommelingen hand in hand gaan met frustratie of voldoening in de beleving van de breinbezitter, maar ik zie niet wat deze dopamineschommelingen toevoegen aan de beschrijving van de toestand van deze soldaten.

Om te zien hoe raar het is om te zeggen ‘dat hij graag schiet komt door de dopamine’ moeten we wel bedenken dat dopamine net zoveel lijkt op agressie als een tafelpoot op een symfonie. Vervang dopamine maar eens door een bij agressie steevast achter de woest schietende schutter opspringend wit konijn. ‘Waarom doet ie dat nou?’ vraagt de journalist. ‘Zag je het konijn dan niet?’ roept de neurosoof.

Wat mensen vergeten, is dat een neurofysioloog nooit iets kan ontdekken wat we niet al kenden uit menselijke gedragingen. Dick Swaab heeft de homoseksualiteit niet ontdekt. Wel een correlaat in de hersenstructuur van sommige homo’s. Zo ook kameraadschap, gevechtsverslaving en natuurlijk het veteranensyndroom (kan zich na afloop van de oorlog niet schikken in het burgerleven) (te laag dopamine?). Al die zaken zijn al eeuwen bekend en wie daar nu neurotransmitters bij gaat zoeken, die maakt niks duidelijker.

Wat zeggen we overigens van een hondstrouwe, vechtverslaafde wapenmaniak wiens dopamine altijd hartstikke laag is, of van een homo in wiens brein het homogebiedje ontbreekt? Zeggen we dan dat hij kennelijk niet hondstrouw of geen homo is? Natuurlijk niet.

Het menselijk gedrag staat altijd voorop. Het neuronale correlaat is om velerlei redenen eindeloos fascinerend, maar het is secundair en kan nooit de zaak zelf verdringen, laat staan verduidelijken. Als blijkt bij sectie dat iemand helemaal géén brein had gedurende zijn hele leven dan zeggen we toch niet dat hij er eigenlijk nooit geweest is? Of dat hij heeft gesjoemeld?

Als het op diagnostiek aankomt, dan weten we heel goed wat een hersenscan betekent (het meningeoom zit links pariëtaal), maar als het gaat om zelfkennis in de reeds eeuwen nagestreefde filosofische zin, dan is de betekenis van een scan volstrekt ongewis. Neurosofen hebben hier geen benul van.

Bert Keizer is specialist ouderengeneeskunde

• Alle columns

Er zijn nog geen reacties bij dit bericht. Ziet u geen reactieformulier?

---

Meer columns: Hippocrates & co | Pinnekesdraad | Prikkels | Spraakmakers | Sub Rosa

Twee werelden | Uitbraak | Welbeschouwd | Zonder handschoenen